Dầu ăn tái chế từ dầu chiên đã dùng thường sẫm màu hơn dầu mới, sánh và nhớt hơn, có mùi hôi khét, mùi đồ chiên cũ dù đã lọc, và khi đun sủi bọt nhiều, bọt lâu tan. Dầu mới đóng chai đúng thì trong, loãng, gần như không mùi. Dầu chia lẻ không nhãn mà có những dấu hiệu trên thì không nên dùng, kể cả khi người bán nói đó chỉ là "dầu loại hai".
Dầu chiên đi chiên lại bị nhiệt và nước trong thức ăn phân huỷ dần, sinh ra những chất không có lợi, vì vậy dầu đã qua chiên rán nhiều lần không nên quay lại bàn ăn. Vấn đề là dầu thải có thể được gom, lọc, tẩy cho sáng màu rồi trộn vào dầu chia lẻ. Ở nhà bạn nhận ra được dầu cũ rõ rệt, chưa xử lý kỹ. Dầu đã tẩy màu, khử mùi rồi pha vào dầu mới thì mắt mũi khó bắt, và đó là lý do nguồn mua quan trọng hơn mọi phép thử.
Dầu bị chiên nhiều lần thay đổi thế nào và vì sao
Khi chiên, dầu nóng gặp nước trong thức ăn, gặp không khí, gặp vụn bột, vụn thịt. Nước làm chất béo bị tách ra thành axit béo tự do; không khí và nhiệt làm dầu oxy hoá; nhiệt kéo dài làm các phân tử dầu kết lại với nhau thành những phân tử lớn hơn. Ba quá trình đó xảy ra cùng lúc, mỗi lần chiên thêm một chút. Chiên ở lửa quá lớn, chiên đồ ướt, đồ tẩm bột nhiều, hay để dầu nóng trên bếp lâu giữa các mẻ đều làm dầu xuống cấp nhanh hơn. Vì vậy dầu ở chảo chiên cả ngày của nơi bán đồ ăn thay đổi nhanh hơn nhiều so với dầu chiên một mẻ ở nhà.
Kết quả nhìn thấy được: dầu sẫm dần từ vàng sang nâu; sánh và nhớt hơn vì các phân tử lớn kết lại; mùi chuyển hôi, khét, mang mùi của đồ đã chiên như cá, thịt; khi đun, dầu sủi bọt nhiều và bọt lâu tan; dầu bốc khói ở nhiệt độ thấp hơn dầu mới.
Lọc qua vải hay giấy chỉ bỏ được vụn thức ăn, không đảo ngược được những thay đổi trong dầu. Muốn dầu cũ trông như mới, người ta phải tẩy màu, khử mùi bằng quy trình công nghiệp. Khi đó màu và mùi được cải thiện, nhưng một phần những chất đã sinh ra vẫn còn trong dầu.
Trong bếp nhà bạn, quy luật này cũng đúng: dầu chiên đã sẫm, sủi bọt, có mùi hôi thì nên bỏ, đừng để dành cho lần sau.
Dầu tái chế lẫn vào bếp nhà qua đường nào
Dầu chia lẻ không nhãn. Dầu đổ từ can, xô ra túi, chai nhỏ, bán theo lít. Không nhãn, không ngày, không người chịu trách nhiệm. Đây là chỗ dầu tái chế dễ chen vào nhất.
Dầu "loại hai", "dầu rẻ". Người bán gọi tên khác đi để giải thích vì sao dầu sẫm hơn, rẻ hơn. Dầu ăn đóng chai đạt yêu cầu không sẫm màu, nặng mùi như vậy chỉ vì được gọi là "loại hai".
Dầu trộn. Một phần dầu cũ đã xử lý trộn với dầu mới để màu trông bình thường. Dấu hiệu nhẹ hơn: dầu hơi sẫm, hơi có mùi, đun thì bọt nhiều hơn dầu mới.
Đồ chiên sẵn mua ngoài. Bạn không thấy dầu, chỉ thấy đồ chiên. Đồ chiên màu sẫm bất thường, có mùi dầu khét, mùi tanh hoặc mùi dầu cũ dù món chiên không phải cá là dấu hiệu dầu chiên đã dùng quá lâu.
Dầu nhà mình để dành. Thói quen giữ dầu chiên cho lần sau, đổ chung dầu cũ vào chai dầu mới. Không phải gian lận, nhưng kết quả tương tự: dầu xuống cấp đi vào món ăn.
Kiểm dầu nghi tái chế ở nhà, an toàn
Cần hai chén thuỷ tinh trong giống nhau, một chai dầu mới đóng chai kín làm mẫu, khăn giấy trắng, chảo nhỏ, vài lát khoai tây hoặc một mẩu bánh mì. Không đun dầu tới bốc khói.
- Rót mỗi chén một lượng bằng nhau: dầu cần thử và dầu mẫu. Đặt cạnh nhau trên nền trắng, soi lên cửa sổ. So màu: dầu nghi tái chế thường sẫm hơn rõ, ngả nâu, có khi hơi đục.
- Nghiêng hai chén cùng lúc, xem dầu chảy. Dầu cũ chảy chậm hơn, bám thành ly dày hơn. Đây là cách so độ nhớt đơn giản nhất.
- Phẩy tay trên miệng chén để ngửi, không dí mũi sát. Dầu mới gần như không mùi. Mùi khét, mùi tanh cá, mùi mỡ cũ, mùi chua là dấu hiệu dầu đã qua chiên rán hoặc đã ôi. Có mùi lạ thì dừng các bước sau, không đun, không nếm.
- Chấm một giọt mỗi loại lên khăn giấy trắng, để mười lăm phút. Dầu cũ để lại vết sẫm hơn, viền có thể nâu, có cặn li ti.
- Nếu chưa có mùi lạ, cho mỗi loại một lượng nhỏ vào chảo, đun lửa vừa tới khi thả mẩu khoai vào thấy sủi đều, chưa bốc khói. Dầu cũ sủi bọt nhiều, bọt to, lâu tan, mùi khó chịu bốc lên. Tắt bếp, mở cửa sổ.
- Đổ bỏ dầu đã thử, không dùng lại cho món ăn.
Đọc kết quả: hai ba dấu hiệu cùng có mặt thì đủ để bạn không dùng chai dầu đó. Một dấu hiệu nhẹ như hơi sẫm màu thì có thể do loại dầu khác, như dầu lạc ép; so với dầu mẫu cùng loại mới công bằng.
Dấu hiệu dầu cũ: nói được gì, không nói được gì
Mỗi dấu hiệu ở nhà chỉ cho bạn một phần câu trả lời.
| Dấu hiệu hoặc mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Màu sẫm | Gợi ý dầu đã qua nhiệt nhiều | Dầu ép thô, dầu mè rang cũng sẫm; dầu tái chế đã tẩy màu lại sáng |
| Mùi khét, tanh, mỡ cũ | Dấu hiệu khá rõ | Khử mùi kỹ thì mùi giảm nhiều, khó nhận ra |
| Sủi bọt nhiều khi chiên | Gợi ý | Bọt còn do thức ăn ướt, bột, chất chống tạo bọt |
| Dầu sánh, chảy chậm | Gợi ý | Cần so với dầu mẫu cùng loại, cùng nhiệt độ |
| Đun tới bốc khói xem khói sớm | Không nên làm | Khói dầu có hại, dễ bắt lửa |
| Dầu có lẫn dầu cũ đã xử lý hay không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần đo các chỉ tiêu như chỉ số axit, chỉ số peroxit, hợp chất phân cực |
Phép thử ở nhà có ích với dầu cũ chưa xử lý kỹ. Dầu đã tẩy, đã khử mùi rồi trộn với dầu mới thì bạn khó phát hiện, nên cách phòng chắc nhất là không mua dầu chia lẻ không rõ nguồn.
Đọc nhãn và chọn dầu để tránh dầu tái chế
Dầu đóng chai kín, nắp có niêm, nhãn ghi tên sản phẩm, thành phần, đơn vị chịu trách nhiệm, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng là dầu có người đứng ra chịu trách nhiệm. Đó là lớp bảo vệ mà dầu chia lẻ không có.
Nhìn nắp và niêm trước khi mua: niêm còn nguyên, nắp không có dấu hiệu bị mở lại. Nhìn qua chai: dầu trong, đều màu, không có cặn lơ lửng, không vẩn đục.
Chữ "dầu ăn" trên túi, chai chia lẻ chỉ là cách gọi, không có ai cam kết điều gì. Dầu bán theo lít không nhãn rẻ hơn hẳn mặt bằng chung chính là loại bạn nên tránh nếu không biết nguồn.
Nếu bạn nấu ăn cho nhiều người, như bếp gia đình đông người hay bếp nhỏ ở nơi làm việc, đừng vì tiết kiệm mà chọn dầu không nhãn. Lượng dầu dùng nhiều thì rủi ro cũng nhân lên.
Mua về rồi, rót thử một ít ra chén thuỷ tinh ngay hôm đó, so với chai dầu cũ đang dùng. Dầu mới mở nắp mà đã sẫm, có mùi, hay có cặn lơ lửng thì mang trả hoặc phản ánh luôn khi còn hoá đơn, đừng để đến lúc dùng gần hết mới nghi. Thói quen nhìn một lượt mỗi chai mới tốn chưa tới một phút nhưng giúp bạn bắt được phần lớn chai dầu có vấn đề rõ rệt.
Đồ chiên mua sẵn: đọc dấu hiệu dầu chiên đã dùng quá lâu
Phần lớn người ta gặp dầu cũ không phải trong chai mà trong miếng đồ chiên mua ở ngoài. Bạn không thấy chảo dầu, nhưng miếng đồ chiên mang theo dấu vết của nó.
Màu: đồ chiên bằng dầu còn tốt có màu vàng đều; dầu cũ làm đồ chiên sẫm nhanh, ngoài nâu đậm trong khi bên trong chưa chín kỹ, hoặc có những đốm cháy đen. Mùi: đồ chiên không phải cá mà có mùi tanh cá, mùi khét, mùi mỡ cũ là dầu đã chiên nhiều món, nhiều lần. Vị: hậu đắng, cảm giác khé cổ sau khi ăn.
Độ ngấm dầu: dầu cũ nhớt hơn, bám vào đồ chiên nhiều hơn, miếng đồ chiên đặt lên giấy thấm để lại vết dầu loang rộng, sẫm màu. Đặt miếng đồ chiên lên khăn giấy trắng vài phút là cách nhìn dễ nhất.
Những dấu hiệu này không cho biết dầu có phải dầu tái chế từ nơi khác hay chỉ là dầu của chính quán dùng quá lâu. Với người ăn, kết quả gần như nhau, nên cách xử lý đơn giản: thấy rõ dấu hiệu thì không ăn tiếp và không mua lại ở chỗ đó.
Dùng dầu chiên ở nhà cho đúng và bỏ dầu thải
Ở nhà, dầu chiên một hai lần ở nhiệt độ vừa phải, lọc sạch vụn, cất trong lọ riêng, có thể dùng lại để xào. Dầu đã sẫm màu, có mùi, sủi bọt nhiều, sánh lại thì bỏ. Không đổ dầu cũ vào chai dầu mới.
Chiên ở lửa vừa, không để dầu bốc khói, vớt vụn thường xuyên giúp dầu bền hơn. Thức ăn ướt, tẩm bột nhiều làm dầu xuống cấp nhanh hơn thức ăn khô.
Dầu thải không đổ vào bồn rửa hay cống. Để nguội, đổ vào chai, túi kín, bỏ theo hướng dẫn phân loại rác ở nơi bạn sống. Đổ cống làm tắc ống và ô nhiễm nước.
Nếu đã mua dầu nghi tái chế: ngừng dùng, giữ lại phần còn lại trong chai kín, chụp ảnh màu dầu cạnh dầu mẫu, ghi ngày mua, nơi mua. Người trong nhà thấy khó chịu, đau bụng sau khi ăn đồ chiên thì đi khám. Phản ánh với người bán bằng điều bạn thấy, không quy kết. Nếu nghi ngờ có cơ sở, gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận để kiểm các chỉ tiêu chất lượng dầu, rồi gửi kết quả kèm phản ánh tới cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Dầu ăn tái chế có nhận biết được bằng mắt không?
Dầu cũ chưa xử lý kỹ thì nhận ra khá rõ qua màu sẫm, mùi khét, độ sánh và bọt khi đun. Dầu đã tẩy màu, khử mùi rồi trộn với dầu mới thì mắt thường khó nhận ra.
Dầu chiên ở nhà dùng lại được mấy lần?
Không có con số chung vì tuỳ món chiên, nhiệt độ và thời gian. Dầu còn trong, không mùi, không sủi bọt nhiều thì dùng lại để xào được; sẫm màu, có mùi, sủi bọt nhiều thì bỏ.
Dầu chia lẻ bán theo lít có phải đều là dầu tái chế?
Không. Có người chia lẻ dầu mới từ can kín. Nhưng dầu chia lẻ không nhãn thì bạn không kiểm được nguồn, nên chỉ mua khi biết rõ người bán và can gốc.
Lọc dầu chiên qua giấy có làm dầu như mới không?
Không. Lọc chỉ bỏ vụn thức ăn. Những thay đổi trong dầu do nhiệt, nước và không khí gây ra thì không lọc được, nên dầu đã xuống cấp vẫn là dầu xuống cấp.
Đồ chiên mua ngoài có mùi dầu khét có nên ăn không?
Nên hạn chế. Mùi khét, mùi tanh, màu sẫm bất thường gợi ý dầu chiên đã dùng quá lâu. Nếu ăn xong thấy khó chịu kéo dài thì đi khám.
Đổ dầu ăn thải đi thế nào cho đúng?
Để nguội, đổ vào chai hoặc túi kín rồi bỏ theo hướng dẫn phân loại rác nơi bạn sống. Không đổ vào bồn rửa, cống hay đất vườn, vì dầu đông lại làm tắc ống và làm bẩn nguồn nước.