Ly cà phê đen như mực, sánh như siro không chứng minh cà phê đậm hay nguyên chất; màu đen và độ sánh đó thường đến từ đường thắng, bơ, chất tạo màu hoặc chất tạo sánh, còn cà phê rang xay pha phin cho ly nâu đậm, soi ra ánh sáng có ánh nâu đỏ và chảy loãng khi nghiêng ly. Độ đậm thật của cà phê là lượng chất hoà tan từ hạt trong mỗi ngụm, tức là vị và mùi, không phải màu.
Nhiều năm quen với ly đen sánh khiến người uống đánh đồng màu sẫm với chất lượng, và người bán chạy theo khẩu vị đó. Bài này giải thích màu và độ sánh của nước cà phê sinh ra từ đâu, đưa ra một phép pha loãng đơn giản để bạn soi màu ở bếp, rồi chỉ rõ chỗ nào phép đó đúng, chỗ nào nó đánh lừa.
Màu nâu của cà phê thật sinh ra từ đâu
Hạt cà phê nhân có màu xanh xám. Trong lò rang, đường và đạm trong hạt phản ứng với nhau và cháy dần, tạo ra các chất màu nâu. Rang càng lâu, lượng chất màu càng nhiều và càng sẫm, hạt đi từ vàng sang nâu nhạt, nâu hạt dẻ rồi nâu sẫm gần đen. Khi pha, một phần các chất màu đó tan vào nước cùng với axit, chất đắng, caffeine và các chất thơm.
Vì chất màu đến cùng một nguồn với vị, ly cà phê thật có màu và vị đi đôi với nhau: ly sẫm hơn thì đắng và đậm vị hơn, ly nhạt màu thì nhẹ vị. Màu đó là nâu, không phải đen tuyền. Rót nước cà phê phin vào ly thuỷ tinh trong rồi soi ra cửa sổ, bạn thấy viền ly ánh nâu đỏ hoặc nâu hổ phách; nghiêng ly, lớp nước mỏng ở mép trong hẳn.
Robusta cho ly sẫm hơn Arabica cùng độ rang vì hạt có nhiều chất hoà tan hơn và thường được rang đậm hơn. Pha nhiều bột ít nước cũng cho ly sẫm. Những khác biệt đó là bình thường; chúng chỉ làm ly nâu sẫm hơn, không biến nó thành màu mực.
Vì sao ly cà phê thật không sánh như siro
Độ sánh của một chất lỏng phụ thuộc vào lượng chất hoà tan có phân tử lớn như đường, tinh bột, chất keo. Nước cà phê pha phin, dù đậm, vẫn chủ yếu là nước; phần chất hoà tan từ hạt chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, nên nó chảy gần như nước. Chất béo tự nhiên của hạt cho ly một chút ngậy và lớp bọt mỏng, không đủ làm ly đặc lại.
Khi ly cà phê bám thành ly như nước đường, kéo thành vệt dày khi nghiêng, hoặc để nguội thì sệt lại, lý do thường nằm ngoài hạt: đường thắng từ lớp tẩm khi rang, bơ và dầu, tinh bột của ngũ cốc độn, hoặc chất tạo sánh. Mỗi thứ để lại dấu riêng, nhưng chung một điểm là chúng làm ly trông đậm mà không thêm vị cà phê.
Có một ngoại lệ dễ gây nhầm: cà phê pha máy áp suất cao cho một lượng nhỏ nước rất đậm, có lớp bọt dày màu nâu vàng, cảm giác hơi sánh trong miệng. Đó là do áp suất kéo được nhiều dầu và chất keo tự nhiên từ bột mịn. Tuy vậy ly đó vẫn có màu nâu sẫm, không phải đen tuyền, và lớp bọt màu nâu vàng chứ không đen.
Những thứ làm ly đen và sánh hơn hạt cho phép
Đường thắng trong lớp tẩm. Đường cháy thành chất màu nâu đen tan rất nhanh, vừa nhuộm đen nước vừa làm nước sánh. Dấu hiệu đi kèm: ly có hậu ngọt cháy dù không cho đường.
Bơ và chất béo. Làm ly ngậy, mặt ly có váng mỡ lấm tấm, ly đục hơn nên trông sẫm hơn. Khăn giấy gói bột loang dầu rộng.
Ngũ cốc, đậu độn. Tinh bột và đạm làm nước đục, hơi sánh, bã dẻo hoặc sệt. Ly có vị bùi hoặc ngọt khét, ít chua.
Chất tạo màu. Có loại chất tạo màu được phép dùng cho thực phẩm theo quy định hiện hành nếu ghi trên nhãn, và có những chất tạo màu không được phép dùng cho thực phẩm. Ở bếp, bạn không phân biệt được loại nào; bạn chỉ thấy được màu đen bất thường so với lượng vị.
Chất tạo sánh. Làm nước đặc lại mà không thêm vị, ly để nguội càng sánh. Thường chỉ nhận ra khi so với ly đối chứng cùng lượng bột.
Pha quá nhiều bột, chiết quá lâu. Ly sẫm và đắng gắt nhưng vẫn là cà phê thật. Đây là nguyên nhân vô hại nhất, và cách nhận ra là vị đắng chát đi cùng màu, không có ngọt hậu.
Phép pha loãng soi màu ở bếp
Phép này dựa trên một quan sát đơn giản: chất màu của cà phê thật khi pha loãng chuyển dần sang màu hổ phách, vàng nâu trong; chất màu thêm vào thường giữ sắc nâu đen, xám đục lâu hơn. Bạn cần ba ly thuỷ tinh trong giống nhau, nước lọc, một thìa canh và ly cà phê đối chứng pha từ bột đã tin, cùng lượng bột và nước.
- Pha ly cà phê nghi ngờ và ly đối chứng theo đúng cách bạn vẫn pha, cùng lượng bột, cùng lượng nước sôi, cùng thời gian.
- Rót nước lọc vào hai ly thuỷ tinh lớn cho đầy gần như nhau. Thêm vào mỗi ly đúng một thìa canh nước cà phê tương ứng, khuấy nhẹ.
- Đặt hai ly cạnh nhau trên nền khăn giấy trắng, soi ra cửa sổ. Ghi lại sắc màu: hổ phách, vàng nâu, nâu đỏ, hay nâu xám, đen đục.
- Nếu chưa phân biệt được, thêm nước lọc vào cả hai ly cho loãng gấp đôi rồi soi lại. Cà phê thật càng loãng càng trong, ánh vàng; ly có chất màu thêm vào thường còn sẫm và có sắc xám hoặc đen ánh tím.
- Để hai ly đứng yên nửa giờ rồi nhìn đáy: ly có tinh bột, đậu, bắp có thể có lớp lắng mờ, ly cà phê thật pha phin thường chỉ lắng rất ít mạt mịn.
Cuối cùng, nếm một ngụm nhỏ ly cà phê gốc đã nguội, không đường. Một ly sẫm như mực mà vị nhạt, ít đắng, ít chua, ngọt hậu là lúc màu và vị không đi đôi với nhau.
Giới hạn của phép soi màu
Phép pha loãng giúp bạn thấy màu lệch với vị, nhưng có nhiều cách đọc sai.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Ly đen như mực là cà phê đậm | Sai | Màu đen tuyền hiếm khi đến từ hạt; độ đậm là vị chứ không là màu |
| Pha loãng thấy ánh hổ phách là nguyên chất | Chỉ nói được màu chủ yếu đến từ cà phê | Bột độn ít, tẩm nhẹ vẫn cho màu gần như cà phê thật |
| Pha loãng vẫn nâu xám, đen đục | Gợi ý có thêm chất màu, đường thắng hoặc tinh bột | Cần đối chiếu với các dấu hiệu khác như bã, vị, khăn giấy |
| Ly sánh là có chất tạo sánh | Không đủ | Đường, bơ, tinh bột cũng làm sánh; cà phê pha máy áp suất cũng hơi sánh |
| Biết đó là chất tạo màu gì, có được phép không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích thành phần bằng thiết bị chuyên môn |
Đừng dùng thuốc thử, nước tẩy hay hoá chất mua ngoài để thử màu cà phê. Chúng không cho kết quả đáng tin với một chất lỏng sẫm như cà phê, và đưa hoá chất vào bếp là rủi ro không cần thiết.
Vì sao ly pha ở nhà hay nhạt màu hơn ly quen uống
Nhiều người mua bột rang mộc về pha, thấy ly nâu trong chứ không đen như ly quen uống bên ngoài, liền nghĩ mình mua phải bột nhạt hoặc bột pha. Thường thì ngược lại. Ly quen uống có thể dùng bột tẩm đường bơ, pha rất nhiều bột cho một lượng nước nhỏ, giữ phin lâu để chiết kiệt, rồi thêm sữa đặc, thêm đá. Màu và độ sánh của ly đó là tổng của nhiều thứ, không chỉ của hạt.
Ở nhà, bạn thường dùng ít bột hơn, nước nhiều hơn và bột không tẩm, nên ly nâu, trong, loãng hơn. Nếu muốn ly đậm hơn, hãy tăng lượng bột trước, rồi mới nghĩ tới đổi loại hạt hay độ rang. Đậm lên bằng cách đó thì vị đắng, chua và mùi thơm tăng theo màu, chứ không chỉ có màu.
Ngược lại, khi bạn đã pha đúng lượng bột quen dùng mà ly vẫn đen sánh như mực, thì đó mới là lúc nên làm phép pha loãng ở trên. Hãy ghi lại lượng bột, lượng nước và thời gian mỗi lần pha để sự so sánh có ý nghĩa; thiếu những con số của chính bạn, màu ly gần như không nói được gì.
Đổi thói quen: đánh giá ly cà phê bằng vị chứ không bằng màu
Người quen ly đen sánh thường thấy cà phê rang mộc nhạt và chua ở những lần đầu, rồi quay lại với bột tẩm vì nghĩ đó mới là cà phê đậm. Cách thoát vòng lặp này là uống thử không đường, không sữa, ở nhiệt độ ấm vừa, và chú ý ba thứ: vị đắng có sạch không, có chút chua thanh không, và hậu vị kéo dài bao lâu sau khi nuốt.
Cà phê thật pha đậm cho vị đắng rõ, chua nhẹ, hậu thơm đọng lại trong cổ một lúc. Ly tẩm nặng cho vị ngọt cháy, đắng khét, hậu nhanh tắt hoặc để lại vị lợ. Nếu muốn ly đậm hơn mà vẫn từ hạt, bạn tăng lượng bột, chọn Robusta hoặc rang đậm hơn, không cần màu đen tuyền.
Một mẹo nhỏ để luyện vị: pha hai ly từ hai loại bột, để nguội tới mức ấm, nếm xen kẽ từng ngụm nhỏ, uống nước lọc giữa các lần. Sau vài lần, bạn sẽ nhận ra màu ly chẳng nói gì nhiều.
Đọc nhãn và khi nghi ngờ
Theo quy định hiện hành, chất tạo màu, chất tạo sánh, đường, bơ đều phải có trong thành phần nếu được thêm vào. Túi bột ghi thành phần chỉ có cà phê mà ly pha ra đen như mực, pha loãng vẫn nâu xám, vị ngọt cháy, là trường hợp đáng phản ánh. Các chữ "đặc sánh", "đậm đen", "chuẩn gu" trên bao bì là lời quảng cáo về cảm quan, không phải cam kết thành phần.
Khi nghi ngờ, ngừng dùng túi bột đó, buộc kín phần còn lại, chụp ảnh hai ly pha loãng cạnh nhau trên nền giấy trắng, ghi ngày và nơi mua. Phản ánh với người bán bằng những chi tiết đó. Không nên khẳng định công khai là có phẩm màu cấm khi chỉ có phép soi ở bếp.
Nếu cần biết chắc có chất tạo màu và là loại gì, hãy gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận. Có biểu hiện bất thường sau khi uống như nổi mẩn, đau bụng kéo dài thì gặp bác sĩ và mang theo bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê nguyên chất pha phin có màu gì?
Nâu đậm, soi ly thuỷ tinh ra ánh sáng thấy viền ánh nâu đỏ hoặc nâu hổ phách, nghiêng ly thấy lớp nước mỏng ở mép trong. Màu đen tuyền như mực hiếm khi đến từ hạt cà phê.
Ly cà phê sánh có phải vì pha nhiều bột?
Pha nhiều bột làm ly sẫm và đắng hơn nhưng không làm ly sánh như siro. Độ sánh rõ thường do đường thắng, bơ, tinh bột hoặc chất tạo sánh, không phải do lượng bột.
Phép pha loãng có phát hiện được phẩm màu không?
Chỉ gợi ý. Khi pha loãng mà ly vẫn nâu xám, đen đục trong khi ly đối chứng đã sang màu hổ phách, đó là dấu hiệu có thêm chất màu hoặc đường thắng. Muốn biết chắc phải gửi mẫu kiểm nghiệm.
Robusta có đen hơn Arabica không?
Thường sẫm hơn vì có nhiều chất hoà tan và hay được rang đậm hơn. Nhưng Robusta pha phin vẫn cho ly nâu sẫm có ánh nâu đỏ, không đen như mực.
Cà phê pha máy có lớp bọt dày và hơi sánh có phải bị pha không?
Không. Áp suất cao kéo được dầu và chất keo tự nhiên từ bột mịn nên ly đậm, có lớp bọt nâu vàng. Màu ly vẫn nâu sẫm, lớp bọt không đen, và vị đắng chua rõ ràng.
Có nên dùng hoá chất để thử màu cà phê ở nhà không?
Không nên. Thuốc thử, nước tẩy hay hoá chất mua ngoài không cho kết quả đáng tin với chất lỏng sẫm như cà phê và đưa thêm rủi ro vào bếp. Phép pha loãng bằng nước lọc là đủ để sàng lọc.