Chè xanh thật ngâm trong nước lạnh ra màu rất chậm, nước chỉ vàng nhạt hoặc xanh ánh vàng sau nhiều phút; chè bị nhuộm thì màu loang ra gần như ngay lập tức, nước xanh đậm hoặc xanh lè, khăn giấy trắng thấm vào in màu rõ. Đây là phép thử an toàn và có ý nghĩa nhất bạn làm được ở nhà với chè nghi nhuộm.
Chè bị nhuộm để cánh chè khô trông xanh tươi, bóng, và để nước pha ra xanh đẹp mắt, nhất là với chè già, chè cũ đã ngả màu nâu. Người mua lại hay hiểu nhầm rằng nước càng xanh càng tươi, nên kiểu gian lận này sống được. Phép thử nước lạnh loại được hàng nhuộm thô; còn chất nhuộm là chất gì, có được phép không, thì chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được.
Màu của chè xanh thật đến từ đâu
Lá chè tươi xanh nhờ diệp lục. Khi sao chè, nhiệt độ cao làm diệp lục biến đổi một phần, nên chè khô thật có màu xanh rêu, xanh xám hoặc xanh ngả đen tuỳ cách làm, mặt cánh hơi mờ, không bóng như được quét sơn. Búp non có thể có lông tơ trắng mịn. Chè để lâu, gặp ẩm, gặp ánh sáng thì ngả dần sang vàng nâu, đó là quá trình tự nhiên.
Màu nước chè xanh chủ yếu đến từ các chất tan trong lá như chất chát và các sắc tố vàng, không phải từ diệp lục vì diệp lục gần như không tan trong nước. Vì vậy nước chè xanh thật thường vàng xanh, xanh ánh vàng, vàng chanh; để nguội và tiếp xúc không khí lâu thì ngả màu vàng đậm hơn rồi hơi đỏ nâu. Một chén nước chè xanh lá cây đậm như nước rau ép, giữ nguyên màu khi nguội, là điều không giống chè thật.
Chè đen, chè ủ lên men thì nước đỏ nâu là bình thường. Nhuộm ở chè đen hiếm hơn, nhưng vẫn có thể gặp ở chè vụn kém được làm cho nước đậm màu hơn. Nguyên tắc đọc vẫn vậy: màu tự nhiên ra từ từ theo nhiệt và thời gian, màu nhuộm ra nhanh và đều.
Chè bị nhuộm thường trông ra sao
Cánh chè khô xanh tươi, bóng đều bất thường. Chè thật dù tốt vẫn có cánh đậm cánh nhạt, cánh xoăn cánh thẳng. Chè nhuộm cánh nào cũng một màu xanh, có khi xanh sáng như lá tươi, mặt hơi bóng.
Tay dính màu khi bốc chè. Bốc một nắm chè khô trong lòng bàn tay hơi ẩm, rồi chà tay lên khăn giấy trắng. Chè thật để lại ít bụi chè xám xanh, phủi là hết. Chè nhuộm có thể để vệt màu xanh hoặc vàng rõ.
Chè già, cẫng nhiều mà màu vẫn đẹp. Lá già, cành nhỏ thật sự có màu nâu, vàng úa. Khi trong túi lẫn nhiều mảnh lá to, cẫng dài mà tất cả đều xanh như nhau thì màu đó khó là màu tự nhiên.
Nước pha xanh đậm, không đổi màu khi để nguội. Nước chè thật đổi màu theo thời gian để ngoài không khí. Nước có màu xanh lá đậm, đứng yên vài giờ không ngả vàng, nên nghi.
Đáy chén, thành ấm có lớp màu khó rửa. Chè thật để lại vết ố nâu vàng sau thời gian dài. Nước nhuộm có thể để vệt xanh hoặc vàng chanh trên sứ trắng chỉ sau một lần pha.
Thử bằng nước lạnh và khăn giấy, từng bước
Chuẩn bị hai cốc thuỷ tinh trong, nước lọc ở nhiệt độ phòng hoặc nước mát, khăn giấy trắng không in hoa, một đĩa sứ trắng. Nếu có chè bạn tin là thật, làm song song một cốc đối chứng.
- Đổ nước lọc vào cốc, đầy khoảng hai phần ba, đặt trên nền trắng gần cửa sổ để nhìn rõ màu.
- Thả một nhúm chè khô lên mặt nước, không khuấy. Quan sát trong khoảng một phút đầu.
- Đọc màu sớm. Chè thật gần như không đổi màu nước trong phút đầu, cánh chè nổi rồi chìm dần. Chè nhuộm có thể thấy những vệt màu loang xuống từ cánh chè ngay khi chạm nước, giống như thả mực.
- Đợi thêm mười lăm đến hai mươi phút. Chè thật lúc này nước mới vàng nhạt hoặc xanh ánh vàng rất nhẹ. Chè nhuộm thì nước đã đậm màu rõ rệt, có khi xanh lá hoặc vàng chanh gắt.
- Nhúng một góc khăn giấy vào nước rồi nhấc lên để khô trên đĩa trắng. Nước chè thật để lại quầng vàng nhạt. Màu nhuộm thường in đậm, rìa vệt màu sắc nét, có khi khác màu với nước.
- Vớt chè ra đĩa, ấn nhẹ một cánh lên khăn giấy. Nếu cánh chè để lại vết màu xanh sáng trên giấy, khác hẳn màu bên trong lá khi xé ra, đó là dấu hiệu màu bám ở mặt ngoài.
Làm thêm một lượt pha nóng bình thường để so: nước nóng chè thật ra màu vàng xanh rồi ngả vàng khi nguội. Nước pha nóng chè nhuộm thường giữ màu xanh lá đậm suốt.
Kết quả mơ hồ, ví dụ nước hơi xanh hơn mẫu đối chứng một chút, thì đừng kết luận. Chè vụn, chè xay nhỏ ra màu nhanh hơn chè cánh to, kể cả khi là chè thật.
Phép thử nào có giá trị, phép thử nào không
Chè nhuộm là chỗ có nhiều mẹo truyền miệng nhất. Dưới đây là cách xếp hạng chúng.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Ngâm nước lạnh xem màu loang | Loại được nhuộm thô | Màu tự nhiên ra chậm trong nước lạnh, chất nhuộm tan nhanh; chè xay vụn có thể gây hiểu nhầm. |
| Chà tay, chà khăn giấy | Gợi ý | Màu bám bề mặt in lên giấy; nhưng bụi chè thật cũng để vết xám, cần so với chè đối chứng. |
| Nước càng xanh càng tươi | Sai | Diệp lục gần như không tan trong nước; nước chè thật vàng xanh, không xanh lá đậm. |
| Nhỏ chanh vào nước chè thấy đổi màu là thật | Không nói được | Nhiều chất màu, kể cả màu tự nhiên của chè, đều đổi sắc theo độ chua; không phân biệt được. |
| Dùng hoá chất, iốt, thuốc thử mua ngoài | Không nên làm | Không an toàn, không đọc được kết quả đúng, và làm hỏng mẫu nếu cần gửi kiểm nghiệm. |
| Chất nhuộm là gì, có được phép không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích hoá học; mắt thường không phân biệt màu được phép và không được phép. |
Chất tạo màu không được phép dùng cho thực phẩm vẫn có thể bị dùng ở hàng trôi nổi. Phép thử ở nhà chỉ cho bạn lý do để ngừng mua, không cho bạn biết chất đó là gì.
Đọc nhãn và hỏi người bán chè đóng gói
Chè xanh nguyên chất không có lý do gì để chứa chất tạo màu. Nếu thành phần ghi thêm màu, dù là màu được phép, thì đó không còn là chè xanh nguyên chất. Một số sản phẩm trà pha sẵn, trà hoa quả có thể ghi màu thực phẩm, chuyện đó khác với chè lá khô bán như chè nguyên chất.
Với chè đóng gói, đọc tên cơ sở, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng. Chè xanh mới thật sự có màu xanh rêu đẹp; chè đã để lâu sẽ ngả nâu. Một gói chè ghi ngày sản xuất từ lâu mà vẫn xanh tươi như mới là chi tiết cần để ý.
Với chè cân lẻ, câu hỏi tốt là: chè này sao đợt nào, lá non hay lá bánh tẻ, đã để bao lâu. Người bán có thể trả lời "chè cũ nên màu hơi nâu" là người nói thật về hàng của mình. Còn lời chào "chè xanh lắm, pha nước xanh như lá" lại chính là điều bạn nên kiểm tra kỹ hơn.
Riêng bột chè xanh xay mịn thì cần đọc kỹ hơn nữa. Bột chè làm từ lá che bóng trước khi hái có màu xanh tươi thật, vì người ta uống cả lá chứ không chỉ uống phần tan ra nước, nên nước khuấy bột xanh đục là bình thường. Vì thế phép ngâm nước lạnh ở trên không áp dụng cho bột chè. Với loại này, thành phần phải ghi duy nhất bột lá chè; có thêm đường, sữa, màu hay chất độn thì đó là đồ uống pha sẵn, không còn là bột chè nguyên chất.
Nguyên lý chọn nơi mua và cách cất để màu chè tự nhiên giữ lâu
Chè có nguồn rõ, mỗi đợt màu khác nhau một chút, là chè có vẻ thật. Nơi bán ổn định thường cho bạn xem chè mới về, cho ngâm thử một nhúm trong cốc nước, không ngại bạn soi màu. Mua ít trước, thử ở nhà theo các bước trên, rồi mới mua nhiều.
Đừng chọn chè theo màu xanh tươi nhất trong các mẫu bày cạnh nhau. Màu tươi nhất có thể là chè mới nhất, nhưng cũng có thể là chè được làm cho đẹp. Kết hợp với mùi: chè mới thật thì thơm tự nhiên, chè cũ nhuộm lại thì màu tươi mà mùi nhạt hoặc hơi ẩm mốc.
Cất chè trong hộp kín, tối, khô. Ánh nắng và hơi ẩm làm chè thật nhanh ngả nâu và mất mùi; nếu bạn để chè trên kệ bếp gần cửa sổ vài tuần rồi thấy màu đổi, đó là chè thật đang cũ đi. Màu không đổi chút nào sau nhiều tuần phơi sáng lại là điều nên nghĩ lại.
Nghi chè nhuộm đã mua thì xử lý ra sao
Ngừng dùng gói chè đó. Màu không rõ nguồn không đáng để thử thêm bằng cách uống. Giữ lại phần còn lại trong túi kín, ghi ngày mua, nơi mua, chụp ảnh cốc nước ngâm thử cạnh cốc đối chứng để làm bằng chứng quan sát.
Nếu có người trong nhà thấy khó chịu sau khi uống như buồn nôn, đau bụng, nổi mẩn, hãy đưa đi khám và mang theo gói chè. Bác sĩ cần biết bạn đã dùng gì; đừng tự xử lý bằng mẹo.
Khi trao đổi với người bán, nói rõ bạn ngâm nước lạnh thấy màu loang mạnh, khăn giấy in màu, và đề nghị đổi trả. Không cần, và không nên, nói họ cố tình nhuộm khi chưa có kết quả kiểm nghiệm; có thể chính họ cũng mua lại từ nơi khác. Muốn kết luận chắc chắn thì gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận, hỏi trước họ có kiểm chất màu trong chè hay không. Khi nghi ngờ có liên quan đến nhiều người mua, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở địa phương, kèm mẫu và mô tả bạn đã quan sát.
Câu hỏi thường gặp
Nước chè xanh màu xanh lá đậm có phải là chè ngon không?
Không. Nước chè xanh thật thường vàng xanh hoặc vàng chanh vì diệp lục gần như không tan trong nước. Màu xanh lá đậm, để nguội không đổi, là dấu hiệu nên nghi chè nhuộm.
Ngâm chè trong nước lạnh bao lâu thì đọc được kết quả?
Quan sát trong phút đầu và sau mười lăm đến hai mươi phút. Màu loang ra ngay khi thả chè là dấu hiệu rõ nhất; màu lên chậm, nhạt dần là kiểu của chè thật.
Chè xay vụn ra màu nhanh có phải bị nhuộm không?
Chưa chắc. Chè vụn có diện tích tiếp xúc lớn nên ra màu nhanh hơn chè cánh to. Muốn so cho công bằng, thử với một mẫu chè vụn bạn tin là thật.
Có thể dùng chanh hay giấm để thử chè nhuộm không?
Không nên dựa vào. Màu tự nhiên của chè và nhiều chất màu khác đều đổi sắc khi gặp chua, nên kết quả không phân biệt được. Ngâm nước lạnh và khăn giấy đáng tin hơn.
Chè đen cũng bị nhuộm màu à?
Có thể gặp nhưng ít hơn chè xanh. Nước chè đen đỏ nâu là bình thường. Nghi thì cũng ngâm nước lạnh: màu tự nhiên ra chậm, màu nhuộm loang nhanh và đậm.
Đã uống chè nghi nhuộm vài lần có sao không?
Phần lớn không gây triệu chứng ngay, nhưng bạn nên ngừng dùng. Nếu thấy buồn nôn, đau bụng, nổi mẩn hay khó chịu kéo dài, hãy đi khám và mang theo gói chè để bác sĩ biết bạn đã dùng gì.