Chè Shan tuyết thật có búp to và dày hơn hẳn búp chè thường, phủ một lớp lông tơ trắng mịn mà xoa nhẹ thì rụng thành bụi trắng bay lơ lửng; nước pha vàng sáng, sánh, vị chát dịu rồi ngọt hậu sâu và chịu được nhiều lượt. Chè búp nhỏ, cánh xoăn đen bóng, không thấy lớp lông tơ, nước xanh và nhạt ở lượt ba, thường là chè thường được gắn tên Shan tuyết.
Shan tuyết là tên gọi chỉ một nhóm giống chè cây cao, búp lớn, có lông tơ trắng rõ, mọc ở vùng núi cao. Vì tên này bán được giá, chè thường từ giống khác hay được gọi là Shan tuyết, hoặc trộn một ít chè Shan với nhiều chè thường. Ở bếp, bạn nhìn được búp, lông tơ, độ dày lá và số lượt pha; còn giống chè chính xác, nơi trồng cụ thể thì chỉ phòng kiểm nghiệm bằng các phương pháp phân tích giống và nguồn gốc mới trả lời được.
Vì sao búp Shan tuyết to và có "tuyết"
Nhóm giống chè Shan là cây thân gỗ cao, lá to, búp mập. Búp non mọc ra được phủ một lớp lông tơ trắng mịn, dày hơn nhiều so với búp của các giống chè trồng đồi thấp. Khi làm khô, lớp lông tơ ấy vẫn bám trên búp, làm búp trông trắng bạc như phủ sương, chữ "tuyết" trong tên gọi bắt nguồn từ đó.
Lông tơ thật là những sợi rất mảnh, mọc từ mặt lá, không phải lớp bột rắc lên. Soi dưới ánh sáng, bạn thấy lông tơ dựng nhẹ, mịn như nhung. Xoa búp giữa hai ngón tay, lông tơ rụng ra thành bụi trắng li ti, bay lơ lửng khi thổi nhẹ, không dính tay, không có cảm giác phấn hay bột.
Lá chè Shan dày, nhiều chất tan, nên nước pha thường vàng sáng, sánh, vị đậm mà không gắt, ngọt hậu kéo dài, chịu được nhiều lượt hơn chè thường. Nước lượt một của chè có nhiều lông tơ có thể hơi đục mờ, đó là lông tơ lơ lửng, không phải bẩn.
Chè gắn tên Shan tuyết thường là loại nào
Chè giống khác, búp nhỏ. Búp nhỏ, mảnh, cánh xoăn chặt, đen bóng; lông tơ ít hoặc gần như không có. Pha ra nước xanh vàng, vị chát gắt hơn, nhạt nhanh. Đây là chè thật, chỉ không phải Shan tuyết.
Trộn một ít chè Shan với nhiều chè thường. Trong túi có vài búp trắng bạc nổi bật trên nền cánh chè đen nhỏ. Người bán có thể bày phần búp trắng lên trên. Đổ ra đĩa là thấy hai loại khác hẳn kích cỡ và màu.
Chè Shan lá già. Đúng giống nhưng hái muộn, lá to, ít búp, ít lông tơ, nước đậm mà chát, kém ngọt hậu. Không phải hàng giả, nhưng không phải chè búp như lời giới thiệu.
Chè bị làm trắng bề ngoài. Hiếm gặp, nhưng có thể có chè bề mặt trắng không đều, chà vào thấy bột hoặc phấn bám tay thay vì bụi lông tơ bay. Loại này nên dừng ngay, không pha thử.
Chè Shan để lâu, ẩm. Búp mất trắng, ngả xám, mùi ẩm. Lông tơ vón lại thành mảng thay vì tơi mịn.
Thử chè Shan tuyết ở bếp
Cần một đĩa sứ trắng, một chén có nắp hoặc ấm nhỏ, một cốc thuỷ tinh trong, nước nóng để bớt sôi một chút. Làm ở chỗ sáng, gần cửa sổ.
- Đổ một nắm chè lên đĩa trắng, trộn đều cả phần đáy túi. Nhìn tổng thể: búp to, đều, trắng bạc nhiều là dấu hiệu tốt; nền cánh đen nhỏ lẫn vài búp trắng là dấu hiệu trộn.
- Soi một búp dưới ánh sáng cửa sổ. Tìm lông tơ dựng mịn trên mặt búp. Lông tơ thật nhìn thấy từng sợi khi soi nghiêng.
- Xoa nhẹ búp giữa hai ngón tay trên đĩa trắng. Lông tơ rụng thành bụi trắng mịn, thổi nhẹ thì bay. Nếu tay dính một lớp bột trắng đục, có cảm giác phấn, không bay, dừng lại, không pha thử.
- Pha bốn đến năm lượt, hãm ngắn rồi tăng dần. Ghi nhận màu nước và vị. Shan tuyết tốt vàng sáng, sánh, ngọt hậu rõ, tới lượt bốn vẫn còn vị.
- Thả vài lá đã pha vào cốc nước trong, soi lên. Lá Shan dày, to, mép răng cưa rõ, màu xanh vàng. Lá nhỏ mỏng là chè giống khác.
- Dàn bã ra đĩa, so độ to của búp với một nhúm chè xanh thường nếu bạn có sẵn. Khác biệt kích thước thường thấy được bằng mắt thường.
Nước lượt một hơi đục do lông tơ là bình thường; đừng nhầm với cặn bẩn. Nếu đục kèm vị bột, mùi lạ thì khác, nên ngừng.
Mẹo thử Shan tuyết và giới hạn
Shan tuyết có giá trị một phần nằm ở tên giống và nơi trồng, là những thứ mắt thường không kiểm được.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Búp càng trắng càng là Shan tuyết | Một phần | Lông tơ dày là đặc điểm của nhóm giống; nhưng trắng do bột hay phấn thì không phải lông tơ, phải xoa thử. |
| Xoa búp thấy bụi trắng bay | Gợi ý tốt | Lông tơ thật rụng thành bụi nhẹ; bột rắc thì dính tay, không bay. |
| Pha nhiều lượt vẫn còn vị | Gợi ý tốt | Lá dày, nhiều chất tan; nhưng ô long hay chè thường lá to cũng có thể bền nước. |
| Nước lượt một đục là chè bẩn | Sai | Lông tơ lơ lửng làm nước hơi đục, là dấu hiệu của búp nhiều lông. |
| Đúng giống Shan, đúng nơi trồng | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích di truyền, phân tích nguồn gốc; ở bếp không làm được. |
Phép thử ở nhà giúp bạn biết túi chè có đúng là búp to nhiều lông tơ như lời giới thiệu không. Nó không giúp bạn chứng minh tên giống hay vùng trồng.
Cùng búp Shan nhưng làm thành nhiều loại chè khác nhau
Shan tuyết làm chè xanh. Cách phổ biến nhất: diệt men rồi vò, sao khô. Cánh chè xanh xám, búp trắng bạc, nước vàng xanh sáng, mùi cốm hoặc mùi lá non. Đây là loại người mua hay nghĩ tới nhất khi nói Shan tuyết.
Shan tuyết làm chè búp trắng. Chỉ lấy búp, làm héo và sấy nhẹ, gần như không vò. Búp nguyên, phủ lông tơ dày, trông trắng nhất. Nước rất nhạt màu, vàng nhạt trong, vị thanh. Đừng vì nước nhạt mà cho là chè kém; đó là đặc điểm của cách làm.
Shan tuyết làm chè đen hoặc chè ủ lên men. Búp và lá được vò, ủ cho lên men rồi sấy. Cánh chè nâu đen, lông tơ chuyển màu vàng nâu nhạt, nước đỏ cam, mùi mật. Lông tơ vẫn thấy được khi soi, chỉ không còn trắng.
Vì sao cần biết điều này. Nếu bạn lấy hình ảnh búp trắng bạc làm chuẩn, bạn sẽ nghi oan chè Shan làm đen. Ngược lại, nếu bạn nghĩ chè nào nước cũng phải vàng sánh, bạn sẽ nghi oan chè búp trắng. Trước khi thử, hỏi người bán chè được làm theo kiểu nào rồi so với đặc điểm của đúng kiểu đó.
Đọc bao bì và hỏi người bán chè Shan tuyết
Bao bì chè Shan tuyết nên ghi tên sản phẩm, thành phần chỉ có chè, tên cơ sở, nơi sản xuất, ngày sản xuất. Nhiều sản phẩm còn ghi tên vùng trồng; đó là thông tin người làm tự công bố. Một số sản phẩm có chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể được bảo hộ theo quy định hiện hành; khi đó người dùng tên phải đáp ứng điều kiện của chỉ dẫn ấy. Bạn không cần thuộc các quy định, chỉ cần biết rằng tên gọi in trên bao bì là một cam kết mà người ghi phải chịu trách nhiệm.
Với chè cân lẻ, hỏi người bán: chè hái lứa nào, búp hay lá, sao bằng tay hay bằng máy, có trộn loại khác không. Người làm thật thường trả lời được và hay chủ động nói chè lứa này khác lứa trước thế nào. Những chữ "cổ thụ", "trăm năm", "rừng già" là lời giới thiệu; bạn không kiểm được và cũng không cần trả thêm tiền chỉ vì chúng.
Mua và cất chè Shan tuyết
Nguyên lý: mua ít để thử, xin đổ ra đĩa xem trước, chọn người bán cho bạn thấy cả phần đáy túi chứ không chỉ phần bày bên trên. Chè Shan tuyết búp rẻ hơn hẳn mặt bằng chung của chính loại này là chỗ phải nhìn kỹ hơn, vì búp to nhiều lông tơ cần hái đúng lúc và năng suất không cao.
Lông tơ rất dễ rụng khi chè bị xóc, bị ép chặt. Một túi chè Shan thật bị dằn xóc nhiều có thể rụng bớt lông tơ, đáy túi đầy bụi trắng. Đó không phải dấu hiệu xấu; ngược lại, bụi tơ ở đáy túi lại cho thấy lông tơ là thật.
Cất chè trong hộp kín, khô, tránh nắng, không ép chặt. Chè Shan lá dày nên cũng hút ẩm; mở hộp ít lần, chia gói nhỏ nếu mua nhiều. Chè bị ẩm thì lông tơ vón lại, búp xỉn màu, mùi kém đi.
Mua phải chè gắn tên Shan tuyết thì làm gì
Nếu chỉ là chè thường gắn tên Shan, đây là chuyện sai lời giới thiệu, không phải chuyện an toàn: chè vẫn uống được bình thường. Chụp ảnh chè trên đĩa trắng cạnh một mẫu đối chứng nếu có, ghi nơi mua, ngày mua, và trao đổi với người bán đề nghị đổi đúng loại hoặc trả lại.
Nếu chè có bề mặt trắng như bột, dính tay, mùi lạ, đừng uống. Giữ lại mẫu trong túi kín. Nếu đã uống mà thấy khó chịu bất thường như buồn nôn, đau bụng, nổi mẩn thì đi khám, mang theo gói chè.
Không nên nói người bán làm giả khi bạn chỉ có quan sát bằng mắt. Có thể chính họ cũng mua lại và tin là Shan tuyết. Khi cần kết luận về chất lạ trên bề mặt chè, gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận và hỏi trước chỉ tiêu, lượng mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Lông trắng trên búp chè Shan tuyết là gì?
Đó là lông tơ mọc tự nhiên trên búp non của nhóm giống chè Shan. Lông tơ mảnh, mịn, xoa nhẹ thì rụng thành bụi trắng bay. Nó không phải bột hay mốc.
Nước chè Shan tuyết lượt đầu hơi đục có sao không?
Không sao. Lông tơ lơ lửng trong nước làm nước lượt đầu hơi đục, sang lượt hai lượt ba nước trong dần. Nếu đục kèm vị bột, cặn lắng dày hay mùi lạ thì mới cần ngừng và xem lại.
Chè Shan tuyết khác chè xanh thường thế nào khi pha?
Shan tuyết có búp to, lá dày, nước vàng sáng, sánh, ngọt hậu và chịu nhiều lượt. Chè xanh thường búp nhỏ, nước xanh vàng, chát rõ hơn, nhạt nhanh hơn.
Làm sao phân biệt lông tơ thật với bột trắng rắc lên búp?
Xoa búp trên đĩa trắng. Lông tơ thật rụng thành bụi mịn, thổi là bay, không dính tay. Bột thì bám tay, có cảm giác phấn, không bay. Gặp loại bột thì đừng pha.
Chè Shan tuyết có phải lúc nào cũng trắng không?
Không. Chè hái lá già, chè sao kỹ hoặc để lâu có thể ít trắng hơn. Màu trắng bạc rõ nhất ở chè búp non, làm khô cẩn thận và còn mới.
Chè ghi cổ thụ có ngon hơn chè Shan thường không?
Không có cách nào kiểm tuổi cây tại nhà. Hãy đánh giá bằng thứ bạn thấy được: búp, lông tơ, độ dày lá, màu nước, vị và số lượt pha.