Chè xanh thật thơm vừa phải, mùi cốm, mùi lá non hơi hăng, và giữ được mùi qua hai ba lượt pha; chè tẩm hương liệu thì thơm gắt ngay từ lúc mở túi, nước đầu thơm lấn át cả vị chát, sang nước hai mùi tụt hẳn như chưa từng có. Cách nhận ra đơn giản nhất ở nhà là ngửi chè khô trước, rồi pha hai lượt liền nhau và so mùi giữa hai lượt, sau đó dàn bã ra đĩa trắng mà xem.
Chè hay bị tẩm hương vì mùi thơm là thứ người mua đánh giá đầu tiên, trong khi chè thơm thật phụ thuộc giống, búp non, cách sao và độ mới. Một mẻ chè sao chưa tới, chè để lâu đã hả mùi hay chè hái già có thể được "cứu" bằng một chút hương liệu. Phép thử ở bếp nhà mình làm được khá nhiều với kiểu tẩm thô, hương nặng; còn hương liệu lượng nhỏ, pha khéo thì chỉ phòng kiểm nghiệm mới trả lời chắc chắn được. Bài này đi từ vì sao chè thật thơm như vậy, tới cách thử từng bước và chỗ nào phép thử dừng lại.
Vì sao chè xanh thật thơm kiểu cốm mà không thơm kiểu hoa quả
Mùi của chè xanh khô sinh ra từ chính lá chè trong lúc diệt men và sao. Khi búp non gặp nhiệt, các chất thơm có sẵn trong lá biến đổi, một phần bay đi, một phần chuyển thành mùi nướng nhẹ, mùi cốm, mùi ngô non. Chè sao khéo cho mùi tròn, ấm, không xộc lên mũi. Chè sao lửa to quá thì có mùi khê, sao non quá thì còn mùi lá ngái. Dù ở mức nào, mùi ấy vẫn là mùi của lá được làm khô, không bao giờ giống mùi kẹo, mùi sữa hay mùi trái cây chín.
Thứ hai, chất thơm tự nhiên của chè nằm trong mô lá nên tan ra nước dần dần. Lượt pha đầu tiên lấy đi phần lớn, lượt thứ hai vẫn còn thơm rõ, lượt ba mới nhạt. Vị đi kèm mùi: chát nhẹ đầu lưỡi rồi ngọt hậu ở cổ, vì chè có cả chất chát lẫn đường và đạm tự do. Hương liệu phun lên mặt lá thì khác hẳn: nó bám ở bề mặt, gặp nước nóng là tan ngay một lần.
Cuối cùng, chè thật mỗi mẻ một khác. Cùng một người bán, chè đầu mùa và chè cuối mùa thơm khác nhau, chè mới sao và chè để ba tháng cũng khác. Một loại chè quanh năm thơm y hệt nhau, mở túi nào cũng xộc lên một mùi giống hệt, là điều nên để ý chứ không phải dấu hiệu của chất lượng đều.
Hương liệu được tẩm vào chè theo những kiểu nào
Phun hương lên chè đã sao. Kiểu phổ biến nhất: chè thành phẩm được phun hoặc trộn với một lượng hương liệu dạng lỏng rồi ủ kín. Mục đích là làm chè thường thơm như chè ngon, hoặc làm chè cũ thơm như chè mới. Dấu hiệu là mùi rất mạnh khi mở túi, mùi "ngọt" giống bánh kẹo, cốm công nghiệp, đôi khi hơi giống vani.
Trộn chè vụn, chè già với ít chè ngon rồi tẩm. Hương liệu che được mùi lá già, mùi chè để lâu. Khi đó nhìn kỹ sẽ thấy cánh chè không đều, nhiều mảnh vụn, cẫng (cành nhỏ) lẫn vào, nhưng mùi lại rất đồng đều và mạnh, không tương xứng với hình thức.
Tẩm hương để giả một loại chè đặc biệt. Chè thường được tẩm mùi để bán dưới tên một loại chè quý hơn, hoặc chè xanh được tẩm mùi hoa để bán như chè ướp hoa thật. Phần chè ướp sen, ướp nhài có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: mùi hoa trên chè xanh mà không thấy dấu vết ướp (cánh hoa, nhị, hoặc mùi hoa nhạt dần qua lượt pha) thì nên nghi.
Pha thêm chất giữ ẩm, tạo bóng. Một số mẻ chè có bề mặt bóng, hơi dính tay, sờ thấy nhờn nhẹ. Chè sao khô đúng cách thì ráp, giòn, bẻ là gãy. Bóng dính có thể do hương liệu dạng dầu hoặc chè chưa khô hẳn; cả hai đều là lý do không nên mua lượng lớn.
Phép thử ở bếp: ngửi, pha hai lượt, xem bã
Cần một ấm nhỏ hoặc hai cái chén sứ trắng, nước sôi để nguội bớt, một đĩa trắng và khoảng một nhúm chè. Nếu có một mẫu chè bạn đã biết chắc là chè tốt, đem ra pha cạnh nhau để so, kết quả sẽ rõ hơn nhiều so với thử một mình.
- Ngửi chè khô từ xa. Mở túi, để cách mũi một gang tay, phẩy nhẹ. Chè thật cần đưa gần mới thấy mùi rõ; chè tẩm nặng thì đứng cách xa đã ngửi thấy, mùi xộc và ngọt.
- Bóp vài cánh chè. Chè khô tốt giòn, bóp vụn ra bột thô, tay khô ráo. Nếu tay còn mùi thơm rất lâu sau khi rửa bằng nước lã, hoặc cảm giác hơi nhờn, ghi nhận lại.
- Pha lượt một. Cho chè vào ấm, tráng nhanh rồi rót nước nóng, đợi chừng một phút rồi rót ra chén. Ngửi nắp ấm và ngửi chén nước, ghi lại mùi mạnh hay nhẹ, giống gì.
- Pha lượt hai ngay. Rót nước nóng vào bã cũ, đợi lâu hơn một chút. Chè thật lượt hai vẫn thơm rõ, vị còn đủ; chè tẩm hương lượt hai thường nhạt mùi hẳn, chỉ còn vị chát lá.
- Để nguội chén lượt một. Chè thật nguội đi mùi dịu lại nhưng vẫn là mùi chè. Một số hương liệu khi nguội lại nổi lên mùi ngọt lợ, rõ hơn lúc nóng.
- Dàn bã ra đĩa trắng. Bã chè thật nở thành lá, búp còn nhận ra hình, màu xanh vàng tươi hoặc xanh úa tuỳ cách sao. Bã nhiều vụn nát, nhiều cẫng, lá già to bản trong khi chè khô thơm rất mạnh là dấu hiệu không tương xứng giữa nguyên liệu và mùi.
Đọc kết quả theo tổ hợp chứ đừng theo một dấu hiệu. Thơm xộc khi khô, sụt mạnh ở lượt hai, bã kém là ba điểm cùng chiều, khả năng tẩm hương cao. Chỉ một dấu hiệu lẻ thì có thể do chè sao lửa lạ tay hoặc do mũi bạn vừa ngửi thứ khác.
Giới hạn: mẹo nào nói được gì
Nhiều mẹo truyền miệng về chè tẩm hương nghe có lý nhưng chỉ đúng một nửa. Bảng dưới đây xếp các mẹo hay gặp theo mức tin cậy.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Thơm càng mạnh càng là chè ngon | Không nói được | Chè ngon thơm sâu chứ không thơm gắt; mùi quá mạnh còn là dấu hiệu đáng ngờ. |
| So mùi lượt một và lượt hai | Loại được hàng tẩm nặng | Hương liệu bám mặt lá tan một lần; nhưng chè tẩm nhẹ, lẫn chè tốt vẫn có thể qua mắt. |
| Ngửi tay sau khi bóp chè | Gợi ý, không kết luận | Chè thật cũng để mùi trên tay; chỉ mùi ngọt lạ, bám lâu mới đáng ghi nhận. |
| Nước chè xanh trong là chè sạch | Không nói được | Độ trong phụ thuộc cách lọc, độ vụn; nước trong không loại trừ hương liệu. |
| Xem bã chè | Nói về nguyên liệu, không về hương | Bã cho biết búp non hay lá già, có cẫng không; không đo được chất thơm đã tan ra nước. |
| Hương liệu có được phép không, loại nào, bao nhiêu | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích chất thơm bằng máy; mũi người không phân biệt chất tự nhiên và chất tổng hợp cùng mùi. |
Điều quan trọng nhất: phép thử tại nhà giúp bạn tránh mua tiếp loại chè có dấu hiệu tẩm mạnh, chứ không chứng minh được chè nào "không có gì". Chè qua được các bước trên vẫn là chè bạn nên mua lượng nhỏ trước khi mua nhiều.
Đọc bao bì chè xanh: chữ nào là cam kết
Trên bao bì chè đóng gói, phần đáng đọc nhất là dòng thành phần. Chè xanh nguyên chất chỉ ghi chè xanh, hoặc búp chè. Khi có thêm hương liệu, theo quy định hiện hành về ghi nhãn, nhà sản xuất phải ghi vào thành phần, thường dưới dạng "hương liệu tự nhiên", "hương liệu giống tự nhiên" hoặc "hương tổng hợp". Một gói chè ghi thành phần có hương liệu không phải hàng gian, đó là hàng nói thật; vấn đề là gói không ghi gì mà mùi lại như kẹo.
Những chữ như "đặc biệt", "thượng hạng", "loại một", "thơm ngon" không phải cam kết về thành phần, mà là lời giới thiệu. Chữ "nguyên chất" có giá trị hơn khi đi cùng tên cơ sở sản xuất, địa chỉ rõ và ngày sản xuất. Ngày sản xuất với chè xanh rất có ý nghĩa: chè càng mới càng thơm thật, chè để lâu thì mùi tự nhiên hả dần, đó cũng là lúc dễ bị tẩm lại.
Chè bán lẻ chia túi không nhãn thì không có gì để đọc. Khi đó bạn hỏi người bán ba câu: chè sao đợt nào, của ai làm, có ướp hay tẩm gì không. Người bán có hàng thật thường trả lời cụ thể; trả lời chung chung kiểu "chè sạch, cứ yên tâm" chưa phải là thông tin.
Mua chè xanh ở đâu cho yên tâm và cất thế nào để khỏi hả mùi
Nguyên lý chọn nơi mua chè giống mọi mặt hàng khác trong sổ tay này: người bán cho biết nguồn, dám nói rõ chè có ướp hay không, chịu đổi trả nếu bạn thấy khác mẫu. Mua lần đầu chỉ nên lấy một gói nhỏ, đủ pha vài ấm, áp dụng các bước thử ở trên, rồi mới mua lượng lớn. Nếu người bán cho thử mẫu tại chỗ, xin pha hai lượt chứ đừng chỉ một lượt.
Chè rẻ hơn hẳn mặt bằng chung của chè cùng loại mà lại thơm hơn chè đắt là điều trái tự nhiên. Chè thơm thật cần búp non và người sao khéo, cả hai đều tốn công. Rẻ mà thơm gắt thì phần thơm thường không đến từ lá.
Cất chè đúng cách cũng giúp bạn khỏi nghi oan cho chè thật. Chè xanh hút ẩm và hút mùi rất nhanh. Để cạnh hộp gia vị, xà phòng hay tủ quần áo thì chè sẽ mang mùi lạ, lúc pha bạn dễ tưởng là bị tẩm. Hãy cho chè vào hộp kín, tránh ánh nắng, để nơi khô mát; lượng dùng lâu thì chia túi nhỏ, mở túi nào dùng túi đó. Chè đã hả mùi thì nhận ra ngay: mùi nhạt đều ở cả lượt một lẫn lượt hai, không có cú sụt đột ngột như chè tẩm.
Lỡ mua chè nghi tẩm hương thì làm gì
Trước hết, giữ lại phần chè còn trong túi, nguyên bao bì hoặc ghi lại nơi mua, ngày mua. Đây là mẫu để đối chiếu nếu cần phản ánh. Đừng đổ chung với chè khác cho gọn, vì lúc đó không còn ai nói được mùi lạ đến từ đâu.
Nếu sau khi uống thấy khó chịu bất thường như buồn nôn, nổi mẩn, đau đầu, hãy ngừng dùng và đi khám, mang theo gói chè. Phần lớn trường hợp chè tẩm hương chỉ là chè kém bị làm cho thơm, nhưng bạn không biết được hương liệu nào đã dùng nên không nên cố uống cho hết.
Khi phản ánh với người bán, nói điều bạn quan sát được: mùi rất mạnh khi khô, lượt hai mất mùi, bã nhiều vụn. Không kết luận thay họ là hàng giả, vì bạn không có kết quả kiểm nghiệm. Nếu muốn biết chắc, có thể gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận, hỏi trước họ có phân tích chất thơm trong chè hay không và cần lượng mẫu bao nhiêu. Với lượng mua lẻ trong gia đình, cách thực tế hơn thường là không mua lại và chuyển sang nguồn khác cho bạn thử được trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Chè xanh thơm mùi cốm có phải là bị tẩm hương không?
Không hẳn. Mùi cốm là mùi tự nhiên của chè non sao khéo. Chỉ đáng nghi khi mùi cốm quá ngọt, quá gắt, ngửi xa đã thấy và tụt mạnh ở lượt pha thứ hai.
Chè tẩm hương liệu có độc không?
Hương liệu được phép dùng cho thực phẩm thì không độc ở mức dùng đúng, nhưng phải ghi trên nhãn. Rủi ro nằm ở chỗ bạn không biết người tẩm dùng loại gì, bao nhiêu, nên chè không rõ nguồn mà thơm bất thường thì không nên dùng lâu dài.
Vì sao chè mua về pha lần đầu thơm, lần sau lại không thơm nữa?
Có hai khả năng. Chè bị tẩm hương thì mùi bám mặt lá, tan hết trong lượt đầu. Chè thật để hở túi thì mùi hả dần theo ngày. Phân biệt bằng cách pha hai lượt liền nhau từ cùng một nhúm chè.
Có nên dùng nước lạnh để thử chè tẩm hương không?
Ngâm nước lạnh hữu ích hơn cho chè nghi nhuộm màu. Với hương liệu, nước lạnh không cho kết luận rõ; so mùi giữa hai lượt pha nóng và xem bã đáng tin hơn.
Chè ghi thành phần có hương liệu thì có nên mua không?
Đó là lựa chọn của bạn. Chè ghi rõ hương liệu là hàng nói thật về thành phần, chỉ không phải chè nguyên chất. Nếu bạn muốn chè chỉ có lá chè, chọn loại thành phần ghi duy nhất chè xanh hoặc búp chè.
Cất chè cạnh hộp gia vị có làm chè mang mùi lạ không?
Có. Chè khô hút mùi rất nhanh, để gần gia vị, xà phòng hay hộp nhựa mới đều có thể mang mùi. Cất chè trong hộp kín riêng để khỏi nhầm mùi ám với mùi tẩm.