Mật ong bị kết tinh phần lớn là chuyện bình thường của mật thật, không phải dấu hiệu hàng giả. Mật ong là dung dịch đường quá bão hoà, nên đường glucose trong đó sớm muộn cũng tách ra thành hạt; mật kết tinh hay không, nhanh hay chậm, chủ yếu do nguồn hoa và nhiệt độ cất, không do người bán pha hay không pha.
Cái khó là người mua vẫn quen nghe "mật đóng đường là mật pha đường", nên nhiều hũ mật tốt bị đổ bỏ oan, còn mật pha siro thì lại được khen vì "để mãi vẫn lỏng". Nhìn kỹ cách mật kết tinh, hạt to hay mịn, lớp nước nổi trên mặt dày hay mỏng, mùi có đổi không, bạn đọc được khá nhiều điều về hũ mật. Nhưng có một giới hạn phải nói trước: kết tinh hay không kết tinh, tự nó, không chứng minh được mật thật hay mật pha.
Vì sao mật ong thật lại kết tinh
Mật ong chín có khoảng bốn phần năm là đường, phần còn lại chủ yếu là nước, cùng một lượng nhỏ axit hữu cơ, khoáng, enzyme, phấn hoa và chất thơm. Hai đường chính là fructose và glucose. Fructose tan rất tốt trong nước nên luôn ở dạng lỏng; glucose tan kém hơn nhiều. Trong một lượng nước ít như vậy mà phải "ôm" ngần ấy glucose, dung dịch ở trạng thái quá bão hoà, giống nước đường nấu đặc để nguội: chỉ cần có mầm, glucose sẽ kết lại thành hạt.
Mầm kết tinh trong mật thật có sẵn rất nhiều: hạt phấn hoa li ti, mảnh sáp vụn, bọt khí nhỏ, chính những tinh thể glucose đầu tiên. Đó là lý do mật vắt thủ công, không lọc kỹ thường kết tinh sớm hơn mật đã lọc mịn và gia nhiệt. Khi glucose tách thành hạt, phần còn lại giàu fructose và nước hơn, nên trong một hũ kết tinh dở dang bạn hay thấy hai lớp: dưới đặc, trên lỏng hơn.
Nhiệt độ cũng quyết định. Mật thường kết tinh nhanh nhất ở khoảng mát, quanh mức nhiệt của một căn phòng có điều hoà mạnh hoặc mùa đông miền Bắc; để trong ngăn mát tủ lạnh nó cũng đặc lại theo thời gian. Để ở chỗ ấm, mật giữ lỏng lâu hơn; còn để trong ngăn đá, mật đặc quánh như kẹo nhưng lại ít kết hạt vì phân tử gần như đứng yên. Vì vậy cùng một mẻ mật chia làm hai chai, chai để bếp vẫn lỏng, chai để phòng lạnh đã trắng đục, chuyện đó không có gì lạ.
Nguồn hoa nào đông nhanh, nguồn hoa nào giữ lỏng lâu
Tỷ lệ glucose so với nước và fructose mới là thứ quyết định. Mỗi loại hoa cho mật có tỷ lệ đường khác nhau. Mật nhiều glucose, ít nước thì kết tinh sớm, có khi chỉ vài tuần sau khi quay; mật nhiều fructose thì có thể lỏng hàng năm. Đây là đặc tính của nguồn hoa, không phải của người nuôi.
Mật hoa cà phê, mật bạc hà, mật hoa cải thường đông sớm. Người nuôi ong lâu năm đều quen cảnh mật cà phê để qua vài tuần mùa lạnh đã sánh lại, đục dần từ đáy, còn mật bạc hà thì nổi tiếng kết tinh mịn, trắng ngà như mỡ đông. Gặp các loại này mà đông, bạn không cần lo; ngược lại, mật cà phê để rất lâu ở chỗ mát mà vẫn trong vắt mới là điều nên hỏi thêm người bán.
Mật hoa nhãn và nhiều loại mật đa hoa thường giữ lỏng lâu. Mật nhãn vốn nhiều fructose, có thể để cả năm mà chỉ hơi sánh hoặc lắng một lớp hạt mỏng ở đáy. Mật rừng đa hoa thì tuỳ mùa, tuỳ tổ, có hũ đông, có hũ không, nên không lấy chuyện đông hay không để đánh giá mật rừng.
Mật đã gia nhiệt hoặc lọc rất mịn sẽ kết tinh chậm hơn. Khi mật bị hâm nóng, các tinh thể mầm tan hết, phấn hoa và vụn sáp bị lọc đi, mật giữ lỏng lâu hơn hẳn. Điều này giải thích vì sao nhiều chai mật đóng sẵn để rất lâu vẫn trong, còn mật mua của người nuôi ong lại đông sớm. Cả hai đều có thể là mật thật.
Đọc hũ mật đã kết tinh: những gì mắt và mũi nói được
Hạt kết tinh mịn, đều, mềm như mỡ đông. Đây là kiểu kết tinh thường gặp của mật thật có nhiều mầm nhỏ. Lấy thìa xúc lên, khối mật mịn, tan dần trên lưỡi, vị ngọt có hương hoa, không sạn rát. Kiểu này ít có lý do để nghi.
Hạt to, sạn, rời rạc như đường cát, nằm trong một lớp nước loãng. Mật thật kết tinh chậm cũng có thể cho hạt to, nhưng nếu hạt cứng, nhai lạo xạo như đường kính, lớp nước bên trên loãng và nhạt mùi, thì nên để ý. Hạt đường cát không tan trong miệng như hạt glucose, và lớp lỏng loãng gợi ý mật có nhiều nước hoặc đã bị pha. Đây là dấu hiệu để nghi, chưa phải bằng chứng.
Lớp lỏng phía trên dày và có bọt, mùi chua. Khi glucose kết hạt, phần lỏng còn lại nhiều nước hơn và dễ lên men. Mùi chua nhẹ, bọt li ti, nắp hơi phồng là mật đang lên men ở lớp trên, thường do mật ban đầu đã nhiều nước. Nó cho biết mật non hoặc bảo quản chưa kín, không tự nó nói mật bị pha.
Đốm trắng như sương bám thành lọ. Nhiều người tưởng là mốc. Thực ra đó thường là những vệt kết tinh bám theo bọt khí nhỏ dọc thành lọ, gọi nôm na là "hoa mật", gặp nhiều ở mật đặc, ít nước. Đốm trắng khô, không lông tơ, không mùi lạ thì không đáng lo; nếu là sợi mốc màu xanh, đen trên mặt thì bỏ phần đó và cân nhắc cả hũ.
Làm tan mật kết tinh và quan sát lại, từng bước an toàn
Làm tan mật kết tinh cũng là một dịp tốt để quan sát hũ mật. Cách làm an toàn, không làm hỏng mùi:
- Chuẩn bị một nồi nước ấm vừa tay, không sôi. Nhúng ngón tay vào thấy ấm, không bỏng là được; mật bị nóng quá sẽ mất mùi thơm và sẫm màu.
- Mở nắp hũ cho hơi thoát, đặt hũ thuỷ tinh vào nồi nước sao cho mực nước ngang mực mật. Không đặt hũ nhựa mỏng vào nước quá nóng, không cho vào lò vi sóng.
- Để khoảng mười lăm đến ba mươi phút, thay nước ấm khi nguội, khuấy nhẹ bằng thìa gỗ sạch, khô. Mật tan dần từ ngoài vào trong.
- Khi mật đã lỏng lại, nhìn dưới ánh sáng cửa sổ: mật thật tan xong thường trong, có thể lẫn vài hạt phấn, vụn sáp nổi lên mặt. Mùi hoa rõ hơn lúc còn đông.
- Ngửi nhẹ bằng cách phẩy tay trên miệng hũ, rồi nếm một chút trên đầu thìa. Ghi lại mùi: thơm hoa, thơm mật, chua nhẹ, hay nhạt nhẽo như nước đường.
- Để hũ trở lại chỗ cất cũ và theo dõi. Mật thật thường đông lại sau một thời gian; nếu đông lại rất nhanh thành lớp sạn to với nước loãng ở trên, ghi nhận để hỏi người bán.
Chỉ làm tan lượng mật dùng trong vài tuần. Hâm đi hâm lại nhiều lần làm mật mất dần mùi và màu sẫm hơn, lúc đó chính bạn lại khó nhận ra mật tốt.
Giới hạn: kết tinh nói được gì, không nói được gì
Những câu truyền miệng quanh chuyện mật đông và mức tin được của từng câu:
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Mật đóng đường là mật pha đường | Không | Mật thật nhiều glucose tự kết tinh; mật nuôi đường cũng có thể kết tinh như mật hoa |
| Mật để mãi không đông mới là mật thật | Không | Mật nhãn và mật đã gia nhiệt giữ lỏng lâu; mật pha siro nhiều fructose cũng không đông |
| Cho vào ngăn mát xem có đông không | Rất ít | Mật thật có loại đông, loại không; kết quả chỉ có nghĩa khi so với chính loại hoa đó |
| Hạt sạn to như đường cát, lớp nước loãng ở trên | Gợi ý để nghi | Có thể là mật nhiều nước hoặc bị pha, cần thêm dấu hiệu khác về mùi và vị |
| Mật kết tinh mịn, tan trên lưỡi, thơm hoa | Gợi ý mật bình thường | Đúng kiểu kết tinh glucose, nhưng không loại được mật nuôi đường |
| Tỷ lệ đường, nguồn đường trong mật | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần đo thành phần đường, đồng vị cacbon, phấn hoa; mắt và lưỡi không làm được |
Điều đáng nhớ: kết tinh là đặc tính của đường, không phải con dấu chứng nhận. Mật pha thô thì thường lộ ở mùi, vị và lớp nước loãng; mật nuôi đường thì kết tinh y như mật hoa, nên không mẹo đông lạnh nào bắt được.
Đọc nhãn và hỏi người bán về chuyện kết tinh
Trên chai mật đóng sẵn, bạn tìm tên sản phẩm có đúng là "mật ong" hay là "mật ong pha chế", "siro mật ong", "sản phẩm từ mật ong". Chỉ cái tên đầu mới là mật ong; các tên sau là hàng pha được ghi đúng luật. Nhiều nhãn có thêm dòng như "mật ong có thể kết tinh tự nhiên, ngâm nước ấm để tan", đó là dấu hiệu người đóng chai hiểu sản phẩm, không phải lời chữa thẹn.
Nguồn hoa ghi trên nhãn giúp bạn đoán trước: mật cà phê, bạc hà mà người bán quả quyết "không bao giờ đông" thì lời quả quyết đó đáng nghi hơn bản thân hũ mật. Ngày đóng chai cũng quan trọng; mật mới quay vài tuần mà đã có lớp sạn to, nước loãng trên mặt thì khác với mật để qua một mùa đông.
Mua của người nuôi ong, bạn hỏi thẳng: mật quay mùa hoa nào, có hâm hay lọc không, ở chỗ người nuôi thì mật đó thường đông sau bao lâu. Người nuôi ong thật trả lời được cụ thể vì họ thấy mật của mình mỗi năm; câu trả lời chung chung kiểu "mật rừng nguyên chất không bao giờ đông" là tín hiệu nên mua ít để thử trước.
Cất mật để kết tinh đẹp hoặc giữ lỏng lâu, và khi nghi ngờ thì làm gì
Muốn mật giữ lỏng lâu, cất ở nơi thoáng, tránh nắng, nhiệt độ phòng bình thường, nắp vặn chặt, dùng thìa khô sạch. Không cần cất tủ lạnh. Nếu gia đình thích mật kết tinh mịn để phết bánh, cứ để chỗ mát; mật kết tinh không mất chất, chỉ đổi dạng. Hũ nên là thuỷ tinh để dễ quan sát và dễ hâm cách thuỷ.
Nếu sau khi làm tan và quan sát, hũ mật có hạt sạn to như đường cát, lớp nước loãng nhạt mùi, vị ngọt gắt không có hương hoa, bạn ngừng dùng hũ đó cho việc quan trọng như làm quà, giữ lại một lọ nhỏ làm mẫu, đậy kín, ghi ngày mua và nơi mua. Nhắn người bán mô tả những gì thấy, hỏi họ lý do và cách họ xử lý, không đăng bài kết tội khi chưa có kết quả gì.
Muốn biết chắc, cách duy nhất là gửi mẫu tới một phòng kiểm nghiệm được công nhận, yêu cầu các chỉ tiêu về đường và độ ẩm theo quy định hiện hành. Còn một điều nhắc thêm dù mật thật hay pha: không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới bất kỳ dạng nào, kể cả mật đã kết tinh hay đã hâm.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong bị kết tinh có ăn được không?
Ăn được bình thường. Kết tinh chỉ là glucose tách thành hạt, mật không hỏng đi. Bạn có thể ăn ở dạng đông, phết bánh, hoặc hâm cách thuỷ bằng nước ấm cho lỏng lại rồi dùng như cũ.
Mật ong không kết tinh có phải là mật giả không?
Không. Mật hoa nhãn và nhiều loại mật đa hoa giữ lỏng rất lâu, mật đã lọc và gia nhiệt cũng vậy. Ngược lại mật pha siro cũng có thể không đông. Chuyện đông hay không không dùng để kết luận thật giả.
Vì sao hũ mật của mình đông ở đáy còn trên mặt lại lỏng?
Glucose kết hạt và lắng xuống, phần lỏng còn lại ở trên giàu fructose và nước hơn. Lớp trên dày, loãng, có mùi chua là mật đang lên men nhẹ ở đó, thường do mật nhiều nước hoặc đậy chưa kín.
Có nên cho mật ong vào lò vi sóng cho nhanh tan không?
Không nên. Lò vi sóng làm nóng không đều, có chỗ quá nóng khiến mật mất mùi, sẫm màu và giảm chất lượng. Hâm cách thuỷ trong nước ấm vừa tay chậm hơn nhưng giữ được mùi hoa.
Mật bạc hà đông trắng như mỡ có phải bị pha đường không?
Mật bạc hà vốn nổi tiếng kết tinh mịn, màu trắng ngà khi đông, nên kiểu đông đó là bình thường. Đáng nghi là khi hạt to, cứng như đường cát, lớp nước loãng và mùi nhạt.
Muốn biết chắc mật kết tinh là thật hay pha thì làm sao?
Phép thử ở nhà chỉ gợi ý được. Muốn biết chắc phải gửi mẫu đến phòng kiểm nghiệm được công nhận để đo thành phần đường, độ ẩm và các chỉ tiêu theo quy định hiện hành.