Ớt bột nguyên chất có màu đỏ cam đến đỏ sẫm, lẫn những mảnh hạt vàng nhạt, mùi thơm ớt khô; rắc lên mặt nước lạnh thì nổi một lúc rồi chìm dần, nước chỉ hơi ám cam. Ớt bột thả xuống nước mà kéo theo những vệt đỏ loang như mực, làm cả cốc đỏ lên nhanh, hoặc có hạt sạn đỏ chìm ngay xuống đáy, là dấu hiệu pha màu hoặc độn bột khoáng.
Ớt bị pha chủ yếu để đẹp màu và nặng ký: ớt kém, ớt bạc màu, nhiều cuống hạt được nhuộm cho đỏ tươi, bột rẻ được trộn vào rồi nhuộm lại. Chất tạo màu dùng kiểu này thường không được phép cho thực phẩm. May là màu đỏ của ớt thật có tính chất khác hẳn phần lớn chất nhuộm: nó thích dầu chứ không thích nước. Bếp nhà khai thác được điểm này; còn biết chất nhuộm cụ thể là gì thì cần phòng kiểm nghiệm.
Ớt khô xay ra bột như thế nào, màu đỏ của ớt đến từ đâu
Ớt bột làm từ quả ớt chín phơi hoặc sấy khô rồi xay, có loại xay cả hạt, có loại bỏ bớt hạt và cuống. Bột thu được gồm thịt vỏ quả màu đỏ, hạt màu vàng nhạt, một ít màng trắng bên trong, và tuỳ cách làm thì có thể có mảnh cuống xanh nâu. Nhìn gần, ớt bột thật không đỏ đồng đều mà lấm tấm: mảnh đỏ, mảnh cam, chấm vàng của hạt.
Màu đỏ của ớt chín đến từ nhóm sắc tố tự nhiên tan trong chất béo. Vì vậy khi bạn phi ớt bột trong dầu, dầu đỏ rực lên; còn khi thả ớt vào nước lạnh, nước chỉ ám màu cam nhạt và những mảnh ớt vẫn giữ màu đỏ của mình. Vị cay đến từ một chất cay tập trung nhiều ở màng trắng và quanh hạt, nên ớt bột có nhiều hạt và màng thì cay hơn.
Màu ớt bột thật phụ thuộc vào giống ớt và cách phơi: ớt sấy nhiệt thấp đỏ tươi; ớt phơi nắng lâu đỏ sẫm ngả nâu. Theo thời gian, nhất là gặp ánh sáng và không khí, màu ớt bột phai dần sang nâu cam. Một gói ớt bột cũ mà vẫn đỏ chói như mới in là điều đáng nghi.
Ớt bột dùng nấu ăn gia đình thường có hai cỡ: bột mịn để pha nước chấm, ướp; bột vảy thô có cả hạt để làm kim chi, sa tế. Cỡ hạt khác nhau làm màu nhìn khác nhau: bột mịn trông cam hơn, bột vảy đỏ sẫm và lấm tấm rõ. Khi so hai mẫu, hãy so cùng cỡ hạt để khỏi nghi oan.
Ớt bột thường bị pha những gì
Chất tạo màu tan trong nước. Để ớt kém trông đỏ tươi. Dấu hiệu: màu đỏ quá đều, quá tươi, sáng kiểu sơn; thả vào nước là loang đỏ ngay; dính nước tay là đỏ tay.
Cuống, hạt, ớt hỏng xay chung. Tăng khối lượng bằng phần bỏ đi. Dấu hiệu: bột nhiều chấm vàng nhạt và mảnh nâu xanh, mùi hăng cỏ hơn mùi ớt, vị cay gắt mà ít thơm. Không độc, nhưng là hàng kém.
Bột ngũ cốc, bột củ. Độn ký. Dấu hiệu: bột nhạt, mịn mượt, vị cay loãng, có khi hơi ngọt bột.
Bột khoáng màu đỏ. Kiểu nguy hiểm, cho nặng và đỏ. Dấu hiệu: bột nặng tay, thả vào nước có hạt chìm thẳng xuống đáy rất nhanh, chà ở đáy cốc thấy sạn như cát.
Tẩm dầu cho bóng. Che màu xỉn. Dấu hiệu: bột hơi ẩm, bết, ép lên giấy thấm có vệt dầu; dầu để lâu dễ ôi, ớt có mùi dầu cũ.
Thử ớt bột trong bếp, từng bước
Bạn cần một cốc thuỷ tinh cao trong suốt đựng nước nguội, một chén nhỏ dầu ăn để nguội, khăn giấy trắng, giấy thấm dầu và một đĩa trắng. Đeo găng tay mỏng nếu có, ớt cay dính tay dễ lỡ dụi mắt.
- Rắc ớt lên đĩa trắng, nhìn dưới ánh sáng cửa sổ. Tìm chấm vàng của hạt và sự lấm tấm đỏ cam. Bột đỏ đều tăm tắp như một màu sơn thì đánh dấu.
- Rắc nhẹ một nhúm nhỏ lên mặt nước trong cốc cao, không khuấy. Quan sát ngay trong một hai phút đầu: ớt thật nổi trên mặt, chìm dần từng mảnh, nước quanh mảnh chỉ ám cam nhạt. Ớt pha màu tan nước kéo theo những dải đỏ loang xuống như mực nhỏ vào nước.
- Để thêm mười phút. Nhìn đáy cốc: hạt sạn đỏ nặng lắng xuống trước, nằm gọn thành lớp mịn như cát, là dấu hiệu nghi bột khoáng. Dùng thìa sạch khều đáy cốc, chà nhẹ giữa hai ngón tay đeo găng: sạn cứng thì đánh dấu.
- Cho một thìa ớt vào chén dầu nguội, khuấy, để mười phút. Ớt thật nhuộm dầu thành đỏ cam rõ. Ớt mà dầu gần như không đổi màu trong khi nước lại đỏ loang, thì màu đến từ thứ khác.
- Nhỏ ít nước lên khăn giấy, rắc ớt, để một phút rồi rũ đi. Ớt thật để lại chấm cam nhạt mờ; ớt nhuộm để vết đỏ hồng hay đỏ tím đậm, loang rộng.
- Ép một ít ớt giữa hai lớp giấy thấm dầu. Vệt dầu rõ là dấu hiệu tẩm dầu.
- Chỉ khi các bước trên bình thường mới nếm: chấm đầu đũa một lượng rất nhỏ. Ớt thật cay kèm mùi thơm khô; ớt nhiều cuống hạt cay gắt, ít thơm; ớt độn bột cay loãng.
Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi làm, không dụi mắt. Cốc nước và dầu thử xong thì đổ bỏ, không dùng nấu ăn.
Những mẹo thử ớt bột: nói được gì, sai chỗ nào
Màu đỏ là thứ người mua nhìn đầu tiên và cũng là thứ dễ bị lợi dụng nhất. Bảng sau giúp đọc kết quả cho đúng.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Thả nước thấy vệt đỏ loang | Gợi ý mạnh về chất màu tan nước | Sắc tố ớt thật tan trong dầu, rất ít tan trong nước |
| Nước hơi ám cam là ớt nhuộm | Sai | Bụi mịn của ớt thật cũng làm nước ám màu nhạt |
| Ớt càng đỏ tươi càng ngon | Sai | Màu phụ thuộc giống và cách sấy; đỏ chói đều bất thường mới đáng ngờ |
| Có hạt chìm nhanh, sạn ở đáy | Gợi ý bột khoáng | Bột ớt thật nhẹ, nổi rồi chìm từ từ |
| Ngâm dầu không đỏ | Gợi ý màu không phải của ớt | Một số chất màu cũng tan dầu nên dầu đỏ không chứng minh là ớt thật |
| Chất nhuộm là gì, có độc không | Ở nhà không trả lời được | Cần phòng kiểm nghiệm phân tích |
Bộ ba nước lạnh, dầu và khăn giấy bắt được kiểu nhuộm thô. Ớt dùng chất màu tan dầu, hay pha khéo với ớt thật, có thể qua cả ba.
Đọc nhãn ớt bột và ớt bột trộn
Ớt bột nguyên chất có thành phần một dòng: ớt. Nhiều sản phẩm mang tên ớt bột nhưng thật ra là gia vị trộn, có muối, tỏi, đường, chất điều vị, dầu, chất tạo màu được phép. Không sai nếu ghi rõ, nhưng đó không còn là ớt nguyên chất, và vị, màu sẽ khác ớt xay tay.
Phân biệt các tên gọi: "ớt bột", "ớt xay", "bột ớt" thường chỉ ớt khô xay; "ớt bột Hàn", "ớt vẩy" chỉ cỡ hạt và loại ớt, không nói về độ nguyên chất; "gia vị ớt", "ớt trộn" thì là hỗn hợp. Đọc dòng thành phần, thứ đứng đầu là thứ nhiều nhất.
Chữ "không phẩm màu", "nguyên chất" chỉ có ý nghĩa khi có đơn vị đứng tên, ngày sản xuất, hạn dùng. Ớt bột đựng hũ nhựa hay túi zip không nhãn là dạng bạn phải tự kiểm kỹ nhất.
Ngày sản xuất đáng xem: ớt bột mới đỏ và thơm; để lâu nâu dần. Hai gói cùng loại mà một gói cũ hơn vẫn đỏ chói hơn gói mới là chuyện không tự nhiên.
Mua ớt bột, tự xay ớt và cất giữ
Cách chắc nhất là mua ớt khô nguyên quả rồi tự xay. Ớt khô nguyên quả cho bạn thấy màu vỏ, tỷ lệ cuống, có mốc hay không. Bẻ một quả ra, hạt vàng nhạt, ruột không mốc đen là được. Muốn bột mịn, cắt bớt cuống, xay trong máy xay khô, để bột lắng vài phút rồi mới mở nắp để khỏi bụi cay bay vào mắt.
Nếu mua ớt bột có sẵn, chọn người bán chịu trách nhiệm về hàng, cho đổi trả, mua lần đầu ít để thử bằng cốc nước và chén dầu. Giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung của ớt bột cùng loại là lý do để kiểm kỹ hơn.
Cất ớt bột trong lọ thuỷ tinh kín, chỗ tối, khô, mát. Ớt bột gặp ánh sáng phai màu nhanh, gặp ẩm dễ mốc. Có thể để ngăn mát tủ lạnh nếu nhà ẩm, nhưng lấy ra dùng thì đậy lại ngay để tránh đọng nước.
Ớt bột có mốc, mùi mốc, vón thành cục ẩm thì bỏ. Ớt mốc có thể chứa độc tố nấm mốc không bị phá huỷ khi nấu, nên đừng tiếc mà sàng lại để dùng.
Khi nghi ớt bột đã mua bị nhuộm
Ngừng dùng ngay nếu thả nước thấy vệt đỏ loang mạnh, khăn giấy đỏ hồng đậm, hoặc đáy cốc có sạn nặng. Không dùng tiếp vì tiếc, và không cho người khác dùng.
Giữ phần còn lại trong lọ kín, giữ bao bì, chứng từ. Chụp ảnh cốc nước ngay lúc vừa rắc ớt, khi vệt đỏ đang loang, và ảnh khăn giấy. Nếu có ớt bạn tin được, chụp hai cốc cạnh nhau.
Báo người bán bằng ảnh và mô tả, đề nghị đổi trả. Không quy kết khi chưa có kết quả kiểm nghiệm; người bán lẻ có thể cũng mua lại từ nơi khác mà không biết.
Muốn biết chắc là chất gì, gửi mẫu niêm kín tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận. Người trong nhà dùng ớt này nhiều mà có biểu hiện bất thường thì đi khám, nói rõ đã dùng và mang theo mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Thả ớt bột vào nước thấy nước hơi cam có phải ớt nhuộm không?
Chưa chắc. Bụi mịn của ớt thật cũng làm nước ám cam nhạt. Dấu hiệu đáng ngờ là những dải đỏ loang như mực ngay khi ớt vừa chạm nước, làm cả cốc đỏ lên nhanh.
Vì sao ngâm dầu lại giúp thử ớt bột?
Màu đỏ của ớt thật tan trong chất béo nên nhuộm dầu đỏ cam rõ. Ớt mà dầu không đổi màu trong khi nước lại đỏ loang thì màu nhiều khả năng đến từ chất khác.
Ớt bột nhiều chấm vàng có phải bị độn không?
Chấm vàng là hạt ớt, ớt xay cả hạt thì có. Chỉ đáng nói khi chấm vàng và mảnh cuống chiếm phần lớn, bột nhạt màu, mùi hăng cỏ hơn mùi ớt.
Ớt bột để lâu bị nâu có dùng được không?
Nâu dần là chuyện bình thường do sắc tố ớt phai theo thời gian và ánh sáng. Nếu không mốc, không mùi lạ thì vẫn dùng được, chỉ kém màu và kém thơm.
Ớt bột bị mốc sàng lại có dùng được không?
Không nên. Nấm mốc trên ớt có thể sinh độc tố không mất đi khi nấu, và sợi mốc thường lan sâu hơn chỗ bạn nhìn thấy. Thấy mốc hay mùi mốc thì bỏ cả lọ.
Có nên mua ớt bột trộn sẵn tỏi, muối không?
Tiện nếu bạn hiểu đó là gia vị trộn, không phải ớt nguyên chất. Đọc dòng thành phần để biết ớt đứng ở đâu, và đừng so giá với ớt bột nguyên chất.