Tinh dầu bạc hà thật vừa the mát vừa có mùi lá xanh, hơi ngọt, hơi thảo mộc như lá bạc hà vò; trong hoặc vàng rất nhạt, loãng, bay hơi gần hết trên giấy. Lọ chỉ có cảm giác lạnh buốt mà không có mùi lá thường là tinh thể menthol hoà vào dầu hoặc cồn; lọ thơm như kẹo cao su có thể là bạc hà lục hoặc hương liệu.
Bạc hà là tinh dầu có nhiều kiểu "na ná" nhất: hai loài bạc hà khác nhau, dầu đã rút bớt menthol, menthol tinh thể pha lại, hương bạc hà tổng hợp. Ở nhà bạn phân biệt được mùi lá với mùi lạnh trơ, loại lọ pha dầu nền bằng giấy, và hiểu vì sao lọ kết tinh trong ngăn đá chưa chắc là thật. Tỷ lệ menthol, có bị rút menthol hay pha thêm hay không thì cần phòng kiểm nghiệm.
Bạc hà thật: hai loài chính và vì sao mùi khác nhau
Hai loài cho tinh dầu bạc hà hay gặp là bạc hà Âu, Mentha piperita, và bạc hà Á, Mentha arvensis. Cả hai được chưng cất hơi nước từ phần thân lá trên mặt đất. Chất chính của cả hai là menthol, chất gây cảm giác mát lạnh, kèm menthone và một nhóm chất phụ cho mùi lá, mùi ngọt và chút hăng.
Bạc hà Á chứa menthol rất cao, cao tới mức menthol có thể tự kết tinh khi để lạnh. Vì vậy loài này thường được cất để lấy menthol tinh thể trước; phần dầu còn lại, gọi là dầu đã rút menthol, vẫn thơm bạc hà, vẫn mát nhưng kém hơn, và cũng được bán dưới tên tinh dầu bạc hà. Bạc hà Âu ít menthol hơn, mùi tròn, ngọt và nhiều tầng hơn, thường được coi là tinh dầu bạc hà chuẩn trong sách tham khảo.
Dù loài nào, tinh dầu bạc hà thật để trên giấy đều đổi mùi: lúc đầu the và xộc, sau dịu dần thành mùi lá khô hơi ngọt. Màu từ trong suốt đến vàng rất nhạt, để lâu ngả vàng hơn. Không có tinh dầu bạc hà chưng cất nào màu xanh lá; màu xanh trên chai là do người bán thêm vào hoặc do chai thuỷ tinh màu.
Bạc hà trồng ở mỗi nơi, thu hoạch vào lúc cây chưa ra hoa hay đã ra hoa, cất lá tươi hay lá phơi héo đều cho tinh dầu khác nhau đôi chút về độ mát và độ ngọt. Hai lọ thật của cùng một loài vẫn có thể ngửi lệch nhau. Điều cần tìm không phải sự giống hệt, mà là mùi lá có mặt hay vắng mặt.
Những thứ mang tên bạc hà mà không phải cùng một thứ
Bạc hà lục là một loài khác. Bạc hà lục, tiếng Anh spearmint, là Mentha spicata, chất chính là carvone, mùi ngọt như kẹo cao su lá bạc hà, ít the. Nó là tinh dầu thật, chỉ khác loài; mua nhầm là chuyện ghi nhãn, không phải pha.
Menthol tinh thể hoà dầu. Menthol tách riêng là tinh thể trắng như đường phèn nhỏ, rẻ và sẵn. Hoà nó vào dầu nền hoặc cồn ra một chất lỏng mát buốt, nhưng thiếu toàn bộ mùi lá. Ngửi trên giấy thấy lạnh mà "trống", không có hương thảo mộc nào đi theo.
Dầu bạc hà đã rút menthol. Vẫn là sản phẩm từ cây bạc hà, mùi lá rõ nhưng độ mát kém. Khi được ghi đúng, đây là một loại hàng hợp lệ; khi ghi "nguyên chất, nhiều menthol" thì không đúng sự thật.
Hương bạc hà tổng hợp. Mùi kem đánh răng, kẹo bạc hà: ngọt, phẳng, giữ nguyên trên giấy nhiều giờ, thường hoà sẵn trong dung môi. Hay gặp ở chai lớn ghi "tinh dầu thơm phòng".
Dầu xoa bôi có bạc hà. Các loại dầu gió, cao xoa trộn menthol, tinh dầu bạc hà, long não, tràm, thêm dầu nền hoặc sáp. Đó là sản phẩm phối hợp, không phải tinh dầu bạc hà một loại.
Tự thử tinh dầu bạc hà ở nhà
Cần giấy trắng thường, vài dải giấy, một cốc thuỷ tinh nước lạnh, một chai dầu ăn làm mẫu đối chứng, một lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp, và vài lá bạc hà tươi nếu có.
- Vò vài lá bạc hà tươi, ngửi để nhớ mùi lá: the, xanh, ngọt nhẹ. Đây là mùi tinh dầu thật phải gợi lại được.
- Nhỏ một giọt tinh dầu lên dải giấy, cầm cách mặt một gang tay, phẩy nhẹ về phía mũi. Bạc hà xộc rất nhanh, đừng ngửi sát, đừng để gần mắt.
- Đánh giá mùi: có mùi lá đi kèm cái mát là dấu hiệu tốt; chỉ thấy lạnh trơ là gợi ý menthol hoà dầu; ngọt như kẹo cao su là bạc hà lục hoặc hương liệu.
- Ngửi lại dải giấy sau khoảng một giờ và vài giờ. Bạc hà thật dịu dần, còn mùi lá khô; mùi kẹo giữ y nguyên là gợi ý hương liệu.
- Nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng cạnh một giọt dầu ăn, để một ngày rồi soi dưới ánh cửa sổ. Còn vết loang như dầu ăn là có dầu béo.
- Rót vài giọt vào lọ thuỷ tinh nhỏ, đậy kín, để ngăn đá vài giờ. Quan sát đáy lọ: có thể thấy tinh thể hình kim, có thể vẫn lỏng trong. Đọc kết quả theo bảng ở mục sau, đừng kết luận ngay.
Làm tất cả xa trẻ nhỏ. Menthol nồng độ cao ở gần mũi trẻ nhỏ có thể gây khó thở, vì vậy chai bạc hà luôn để ngoài tầm với, kể cả lúc đang thử.
Kết tinh trong ngăn đá và các mẹo khác nói được gì
Mẹo "để ngăn đá thấy kết tinh là bạc hà thật" lan truyền khá nhiều. Thực tế nó chỉ đúng một phần.
| Mẹo hoặc kết quả | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Kết tinh hình kim trong ngăn đá | Có nhiều menthol; chưa chắc là thật | Bạc hà Á chưa rút menthol kết tinh, menthol pha vào dầu cũng kết tinh |
| Vẫn lỏng trong ngăn đá | Không phải bằng chứng giả | Bạc hà Âu và dầu đã rút menthol thường không kết tinh |
| Đục đều cả lọ khi lạnh | Gợi ý dầu nền loại đông khi lạnh | Dầu dừa, nhiều dầu ăn vẩn đục, đặc lại ở nhiệt độ thấp |
| Càng mát càng nguyên chất | Không | Menthol tinh thể pha vào làm mát hơn cả tinh dầu thật |
| Thả vào nước thấy nổi | Gần như không | Tinh dầu, dầu nền, hương liệu pha dầu đều nổi |
| Đốt thử | Sai, nguy hiểm | Mọi loại dầu, cồn đều cháy; không làm trong nhà |
Tinh dầu thuộc loài nào, đã rút menthol hay chưa, có thêm menthol tổng hợp hay không chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được, bằng phân tích thành phần và có khi cả phép đo góc quay cực đặc trưng của menthol tự nhiên. Ở nhà, bạn chỉ lọc được kiểu pha thô và kiểu nhầm loài.
Những lỗi người mua tinh dầu bạc hà hay mắc
Lấy độ mát làm thước đo. Người mua quen nghĩ lọ nào mát buốt hơn là lọ xịn hơn. Nhưng độ mát đến từ menthol, thứ dễ mua riêng và dễ pha thêm nhất. Thước đo đúng là mùi lá có đi kèm cái mát hay không, và mùi đó có đổi dần theo thời gian trên giấy hay không.
So hai lọ của hai loài rồi gọi một lọ là giả. Bạc hà Âu tròn, ngọt; bạc hà Á sắc, mát gắt hơn; bạc hà lục ngọt như kẹo. Ba lọ thật đặt cạnh nhau đã khác nhau rõ. Trước khi nghi pha, đọc tên khoa học trên nhãn để biết mình đang so cái gì với cái gì.
Tin vào một phép thử duy nhất. Kết tinh trong ngăn đá, giấy sạch, nước nổi váng: mỗi kết quả đứng riêng đều có cách giải thích khác nhau. Chỉ khi nhiều dấu hiệu cùng chỉ một hướng thì kết luận mới có cơ sở.
Ngửi thẳng từ miệng chai. Bạc hà bay hơi rất nhanh, hít sát miệng chai làm mũi tê, mắt cay, sau đó mũi mất nhạy và mọi phép so mùi tiếp theo đều sai. Luôn ngửi qua dải giấy cầm xa và phẩy tay.
Đọc nhãn tinh dầu bạc hà
Nhãn đáng tin ghi tên khoa học: Mentha piperita là bạc hà Âu, Mentha arvensis là bạc hà Á, Mentha spicata là bạc hà lục. Chữ "peppermint" thường chỉ bạc hà Âu, "cornmint" hay "mint" chung chung có thể là bạc hà Á, "spearmint" là bạc hà lục. Nếu là dầu bạc hà Á đã rút menthol, nhãn trung thực sẽ ghi rõ, thường bằng chữ "dementholized" hoặc "đã tách menthol".
Đọc dòng thành phần: thấy "menthol" như một thành phần riêng bên cạnh tinh dầu nghĩa là lọ có thêm menthol; thấy dầu nền, cồn, "fragrance" là đã pha. Chữ "the mát cực mạnh", "siêu mát" là lời quảng cáo, không phải thông số. Nhãn cần có đơn vị chịu trách nhiệm, nơi sản xuất, ngày đóng hoặc hạn dùng.
Một lọ bạc hà ghi "dùng được cho thực phẩm" phải có căn cứ và đăng ký riêng theo quy định hiện hành; lọ mua để xông, để thơm phòng thì không dùng để tạo mùi đồ ăn, đồ uống. Trong bếp, lá bạc hà tươi hoặc hương bạc hà ghi rõ là phụ gia thực phẩm mới là thứ dùng đúng chỗ.
Mua, cất và xử lý khi nghi lọ bạc hà bị pha
Mua nơi người bán nói được loài bạc hà, nơi cất, có phiếu phân tích lô khi bạn hỏi. Mua lọ nhỏ trước, thử bằng mũi và giấy, sau đó mới mua lại. Cất chai thuỷ tinh tối màu, nắp kín, nơi mát; tinh dầu bạc hà để lâu ngả vàng, mùi bớt tươi. Nếu đã cho lọ vào ngăn đá để thử, lấy ra để về nhiệt độ phòng, tinh thể sẽ tan lại, không ảnh hưởng tinh dầu.
Nghi lọ bị pha, giữ chai, nhãn, giấy thử có ghi ngày, nhắn người bán đúng điều bạn thấy: "mùi chỉ thấy lạnh, không có mùi lá" hoặc "giấy còn vết dầu sau một ngày". Hỏi họ loài và phiếu phân tích. Cần bằng chứng thì gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm được công nhận. Không quy kết công khai khi chưa có kết quả.
Lỡ tinh dầu bạc hà dính mắt, rửa bằng nhiều nước sạch và đi khám nếu còn rát. Trẻ nuốt phải hoặc bị khó thở sau khi tiếp xúc với tinh dầu bạc hà, đưa ngay tới cơ sở y tế, mang theo chai; nếu trẻ khó thở nặng, gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu bạc hà để ngăn đá kết tinh có phải là thật không?
Chưa chắc. Kết tinh chỉ cho biết lọ có nhiều menthol. Bạc hà Á chưa rút menthol kết tinh được, nhưng menthol tinh thể hoà vào dầu nền cũng kết tinh. Ngược lại bạc hà Âu thật thường vẫn lỏng.
Tinh dầu bạc hà màu xanh có phải loại tốt không?
Không. Tinh dầu bạc hà chưng cất trong suốt đến vàng rất nhạt. Màu xanh lá trong chai thuỷ tinh trong thường do phẩm màu hoặc là hương liệu, không phải dấu hiệu của bạc hà nguyên chất.
Peppermint và spearmint khác nhau thế nào?
Peppermint là bạc hà Âu, giàu menthol, the mát mạnh, mùi lá ngọt. Spearmint là bạc hà lục, giàu carvone, ngọt như kẹo cao su, ít the. Cả hai là tinh dầu thật của hai loài khác nhau.
Dầu bạc hà đã rút menthol có phải hàng giả không?
Không, nếu ghi đúng. Đó là phần dầu còn lại sau khi tách menthol từ bạc hà Á, vẫn có mùi bạc hà. Chỉ thành vấn đề khi người bán ghi là nguyên chất nhiều menthol để bán như loại khác.
Ngửi tinh dầu bạc hà thấy cay mắt có phải bị pha không?
Không hẳn. Menthol và menthone bay hơi nhanh, ngửi gần dễ cay mắt kể cả với tinh dầu thật. Hãy ngửi bằng dải giấy cầm xa mặt và phẩy tay, đừng đưa chai lên mũi.
Có nên nhỏ tinh dầu bạc hà vào nước uống cho mát?
Không nên. Tinh dầu mua để xông, để thơm phòng không dành cho đồ uống, lại rất đậm, dễ gây rát miệng và dạ dày. Muốn nước có vị bạc hà thì dùng lá bạc hà tươi.