Tinh dầu sả chanh nguyên chất có mùi chanh tươi, xanh, hơi ngọt như lúc bạn đập dập một cây sả trong bếp, màu vàng nhạt đến vàng hổ phách, loãng và bay hơi gần hết trên giấy. Lọ có mùi hắc khô kiểu nhang muỗi là sả citronella, một loài khác; lọ có mùi chanh ngọt gắt như kẹo mà không có nốt cỏ là dấu hiệu hương liệu.
Sả chanh bị pha nhiều vì nó là tinh dầu bán chạy, mùi dễ chịu, người mua lại ít ai biết sả có vài loài với mùi khác nhau. Ở nhà bạn phân biệt được sả chanh với sả citronella bằng mũi, loại được lọ pha dầu nền bằng giấy, và nghi được hương liệu khi mùi không đổi theo thời gian. Còn tỷ lệ citral, có bị thêm citral tổng hợp hay không thì cần phòng kiểm nghiệm.
Tinh dầu sả chanh thật đến từ đâu và vì sao mùi như vậy
Sả chanh là cây sả quen thuộc trong bếp, tên khoa học thường gặp là Cymbopogon citratus, có nơi dùng loài gần là Cymbopogon flexuosus. Tinh dầu được chưng cất bằng hơi nước từ lá và thân cây. Phần lớn tinh dầu sả chanh là citral, thực chất là hai chất song sinh tên geranial và neral, tạo nên mùi chanh. Ngoài ra có một ít myrcene và vài chất khác làm mùi có nốt cỏ, nốt xanh.
Vì citral chiếm phần lớn, tinh dầu sả chanh thật ngửi gần với vỏ chanh hơn là với cây sả tươi, nhưng không ngọt như kẹo chanh. Khi để bay hơi trên giấy, mùi đi từ chanh tươi gắt lúc đầu sang mùi cỏ khô, hơi ngai ngái về cuối. Sự đổi mùi này là dấu hiệu của hỗn hợp tự nhiên: các chất nhẹ bay trước, chất nặng hơn ở lại lâu hơn.
Màu sắc thường từ vàng rơm nhạt tới vàng hổ phách, có lô hơi ngả đỏ nhạt nếu để lâu hoặc chưng cất kỹ phần cuối. Tinh dầu loãng, chảy nhanh khỏi nút nhỏ giọt. Citral dễ bị oxy hoá, nên tinh dầu sả chanh cũ có mùi chua hắc, kém tươi, màu đậm lên; đó là hàng cũ chứ chưa chắc là hàng pha.
Hai lọ sả chanh thật cũng không ngửi giống hệt nhau. Lá cất lúc còn tươi hay đã phơi héo, cất nhanh hay cất lâu, cây trồng ở đất khô hay ẩm đều làm tỷ lệ các chất xê dịch, nên có lọ chanh gắt hơn, có lọ ngọt và tròn hơn, có lọ nốt cỏ rõ hơn. Loài flexuosus thường cho mùi chanh sắc hơn một chút so với citratus. Vì vậy đừng lấy một lọ làm chuẩn tuyệt đối rồi gạt mọi lọ khác đi; cái cần tìm là những dấu hiệu lệch hẳn khỏi bản chất tinh dầu sả, chứ không phải những khác biệt nhỏ giữa các mẻ.
Sả chanh và sả citronella: hai cây, hai mùi, hay bị nhầm
Sả citronella không phải sả chanh. Sả citronella, người bán hay gọi sả Java, thuộc loài Cymbopogon winterianus hoặc Cymbopogon nardus. Tinh dầu của nó giàu citronellal, geraniol, citronellol, mùi chanh pha hoa hồng, khô và hắc hơn, gần với mùi các loại nhang xua muỗi quen thuộc.
Ngửi cạnh nhau là thấy khác. Sả chanh xộc mùi chanh tươi rõ, citronella thoảng chanh nhưng nặng mùi hoa và gỗ, có người tả là "mùi nhang muỗi". Nếu có hai lọ, nhỏ mỗi lọ một giọt lên hai dải giấy riêng và ngửi xen kẽ, khác biệt hiện ra ngay.
Vì sao bị bán lẫn. Cả hai đều gọi chung là "tinh dầu sả", trồng được nhiều, giá không quá khác nhau, nên lẫn nhau phần nhiều do nhãn ghi chung chung chứ không phải gian lận. Vấn đề là khi bạn cần mùi chanh để khử mùi bếp mà lại mua về mùi nhang.
Pha trộn hai loài. Cũng có lọ ghi sả chanh nhưng mùi lưng chừng: đầu chanh, sau nặng mùi hoa khô. Có thể là trộn hai loại hoặc cây trồng lẫn. Không kết luận được bằng mũi, chỉ đủ để bạn hỏi lại người bán tên khoa học.
Kiểu pha thường gặp với tinh dầu sả chanh
Ngoài chuyện nhầm loài, tinh dầu sả chanh bán lẻ hay gặp mấy kiểu pha sau, mỗi kiểu một dấu hiệu riêng.
- Pha dầu nền không mùi: mùi nhẹ hơn hẳn so với lọ cùng cỡ, giọt chậm và sánh, giấy còn vết loang trong mờ sau một ngày.
- Pha cồn: mở nắp thấy mùi bốc gắt và khô, rồi tắt nhanh; nhỏ một giọt vào cốc nước lạnh thấy vẩn đục trắng nhẹ, khác tinh dầu thật chỉ tụ thành giọt váng.
- Thêm citral hoặc hương chanh tổng hợp: mùi chanh ngọt, tròn, giống kẹo hoặc nước rửa chén hương chanh; thiếu nốt cỏ xanh; để trên giấy mùi giữ y nguyên từ đầu tới cuối.
- Bán hương liệu "mùi sả chanh": thường đựng chai lớn, ghi tinh dầu thơm phòng, màu có khi xanh lá rất tươi hoặc vàng chanh rực, điều mà tinh dầu sả chanh không có.
- Dầu ngâm sả: sả đập dập ngâm trong dầu ăn rồi lọc, gọi là tinh dầu sả nhà làm; mùi sả chín hơn, đục nhẹ, đông lại khi để ngăn mát nếu dầu ngâm là dầu dừa.
Màu xanh lá đậm là một dấu hiệu đáng để ý: tinh dầu sả chanh chưng cất không có màu đó. Màu xanh thường đến từ phẩm màu thêm cho "giống cây sả" trong mắt người mua.
Tự thử tinh dầu sả chanh ở nhà
Cần một tờ giấy trắng thường, vài dải giấy cắt dài cỡ ngón tay, một cốc thuỷ tinh nước lạnh và một cây sả tươi từ chợ để làm chuẩn mùi.
- Đập dập một đoạn sả tươi, để trên đĩa. Ngửi đoạn sả để mũi nhớ mùi gốc: chanh, cỏ xanh, hơi ngọt.
- Nhỏ một giọt tinh dầu lên đầu một dải giấy. Cầm dải giấy cách mặt chừng một gang tay, phẩy nhẹ về phía mũi. Không đưa miệng chai lên mũi hít.
- So mùi trên giấy với mùi sả tươi. Sả chanh thật ra mùi chanh rõ, gần mùi vỏ chanh hơn cây sả; nếu ra mùi hoa khô, nhang thì nghiêng về citronella.
- Để dải giấy đó trên đĩa, ngửi lại sau khoảng nửa giờ, một giờ và vài giờ. Tinh dầu thật đổi mùi: chanh gắt nhạt dần, còn lại mùi cỏ khô. Mùi giữ y nguyên kiểu kẹo chanh là dấu hiệu hương liệu.
- Song song, nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng to cạnh một giọt dầu ăn, để một ngày rồi soi dưới ánh cửa sổ. Còn vết loang như dầu ăn là có dầu béo.
- Nhỏ một giọt vào cốc nước lạnh, quan sát từ bên hông cốc. Tinh dầu thật nổi thành váng giọt, nước trong; vẩn đục trắng lan ra là gợi ý có cồn. Đổ nước đi, rửa cốc bằng xà phòng.
Ghi lại từng kết quả. Một dấu hiệu lẻ chưa đủ kết luận, hai ba dấu hiệu cùng chỉ một hướng thì bạn có lý do để hỏi lại người bán.
Mẹo lan truyền với tinh dầu sả và chỗ chúng sai
Nhiều mẹo thử tinh dầu sả nghe hợp lý nhưng không phân biệt được gì.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Mùi càng nồng càng nguyên chất | Không | Hương liệu và cồn có thể nồng hơn tinh dầu thật lúc mới mở nắp |
| Màu xanh lá mới là sả thật | Sai | Tinh dầu sả chanh chưng cất vàng nhạt đến hổ phách, màu xanh thường là phẩm màu |
| Thả vào nước nổi là thật | Gần như không | Dầu nền, hương liệu pha dầu cũng nổi |
| Nước đục khi nhỏ vào | Gợi ý có cồn | Cồn tan vào nước kéo theo tinh dầu thành hạt nhỏ làm đục |
| Đốt thấy cháy là thật | Sai, lại nguy hiểm | Mọi loại dầu, cồn đều cháy; không làm trong nhà |
| Giấy sạch sau một ngày | Không có dầu béo; chưa loại được hương liệu | Citral tổng hợp cũng bay hơi hết |
Tỷ lệ citral có đủ không, có bị thêm citral tổng hợp hay không, có lẫn sả citronella bao nhiêu phần: các câu đó chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được bằng sắc ký khí, đối chiếu với dải thành phần chuẩn của loài.
Đọc nhãn, chọn nơi mua và cất tinh dầu sả chanh
Nhãn đáng tin ghi rõ "sả chanh" kèm tên khoa học Cymbopogon citratus hoặc Cymbopogon flexuosus, ghi chưng cất hơi nước từ lá và thân. Nếu nhãn chỉ ghi "tinh dầu sả" không kèm loài, bạn chưa biết đó là sả chanh hay citronella. Chữ "lemongrass" là sả chanh, "citronella" là sả xua muỗi; hai chữ này trên cùng một chai mà không giải thích là điều nên hỏi.
Đọc dòng thành phần: chỉ một dòng tên tinh dầu là lọ nguyên chất theo lời nhà sản xuất; có thêm dầu nền, cồn, "fragrance" là lọ đã pha. Ghi "dùng cho máy xông" không phải là cam kết về độ nguyên chất. Nhãn phải có đơn vị chịu trách nhiệm, nơi sản xuất, ngày đóng hoặc hạn dùng. Thiếu nhãn phụ tiếng Việt với hàng nhập, hoặc nhãn in mờ, dán đè lên nhãn khác, là lý do để chọn chỗ khác. Lọ thuỷ tinh trong suốt phơi trên kệ dưới đèn sáng cả ngày cũng là dấu hiệu người bán không hiểu hàng mình bán, vì citral hỏng nhanh khi gặp ánh sáng.
Mua ở nơi người bán nói được tên loài, cách chưng cất và cho xem phiếu phân tích lô hàng khi được hỏi. Lần đầu mua lọ nhỏ, thử giấy và ngửi so với sả tươi trước khi mua lọ lớn. Cất chai thuỷ tinh tối màu, nắp kín, nơi mát, xa bếp và xa tầm tay trẻ nhỏ. Citral dễ oxy hoá, nên dùng trong khoảng một đến hai năm, mở nắp rồi dùng sớm hơn.
Nghi lọ sả chanh bị pha thì làm gì
Giữ lại chai, nhãn, giấy tờ mua bán và dải giấy thử có ghi ngày. Nhắn người bán với đúng điều bạn thấy: mùi giống citronella chứ không phải sả chanh, hoặc giấy còn vết dầu sau một ngày. Nhiều trường hợp là ghi nhầm loài chứ không cố tình, người bán có thể đổi đúng loại.
Không dùng lọ nghi pha để bôi lên da hay cho trẻ nhỏ tiếp xúc; thành phần không rõ thì phản ứng cũng không đoán được. Không đăng tên người bán lên mạng kèm chữ "lừa đảo" khi mới có phép thử ở nhà. Nếu cần bằng chứng để khiếu nại, gửi mẫu đến phòng kiểm nghiệm được công nhận, hỏi trước họ có phân tích thành phần tinh dầu không.
Lỡ trẻ nhỏ uống phải tinh dầu sả, dù là thật hay pha, không cố cho nôn, đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo chai. Tinh dầu không phải đồ ăn, kể cả loại có mùi giống gia vị trong bếp.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu sả chanh và tinh dầu sả java khác nhau thế nào?
Hai loài cây khác nhau. Sả chanh giàu citral nên mùi chanh tươi rõ. Sả java, tức citronella, giàu citronellal và geraniol, mùi chanh pha hoa, khô và hắc hơn, gần với mùi nhang xua muỗi. Nhãn tốt ghi tên khoa học để phân biệt.
Tinh dầu sả chanh nguyên chất có màu gì?
Thường vàng rơm nhạt đến vàng hổ phách, có lô hơi ngả đỏ khi để lâu. Tinh dầu sả chanh chưng cất không có màu xanh lá tươi; lọ xanh rực thường đã thêm phẩm màu hoặc là hương liệu.
Mùi sả chanh giống kẹo chanh có phải hàng giả không?
Không đủ để kết luận nhưng đáng nghi. Mùi ngọt tròn, thiếu nốt cỏ xanh và giữ nguyên trên giấy suốt nhiều giờ thường gặp ở hương liệu hoặc lọ thêm citral tổng hợp. Cần phòng kiểm nghiệm để chắc chắn.
Tinh dầu sả để lâu bị hắc có phải bị pha không?
Thường là bị cũ. Citral trong sả chanh dễ oxy hoá khi gặp không khí, ánh sáng, nhiệt, làm mùi chua hắc và màu đậm lên. Đó là dấu hiệu nên thay lọ mới, không phải dấu hiệu pha.
Tinh dầu sả nhà làm ngâm dầu có phải tinh dầu không?
Không. Sả ngâm trong dầu ăn rồi lọc ra là dầu béo có mùi sả, không phải tinh dầu chưng cất. Nó để lại vết dầu trên giấy, có thể đông khi để lạnh và dễ ôi. Gọi đúng tên là dầu ngâm sả.
Tinh dầu sả chanh có nhỏ vào nước uống cho thơm được không?
Không nên. Tinh dầu là chất cô đặc, nhỏ vào đồ uống có thể gây kích ứng miệng, dạ dày, nguy hiểm hơn với trẻ nhỏ. Muốn có mùi sả trong món ăn, đồ uống thì dùng cây sả tươi.