Trà ô long thật cuộn viên chặt, nặng tay, pha ra mở thành lá nguyên hoặc cặp một búp hai ba lá, mép lá thường có viền nâu đỏ do lên men một phần; nước vàng óng, thơm hoa hoặc thơm quả chín tự nhiên và chịu được nhiều lượt pha. Trà vò viên từ chè vụn, lá nát khi mở ra, hay trà thơm sữa nồng mà sang lượt hai mất mùi, là những loại cần thử kỹ.
Ô long là trà làm công phu: héo, lắc, lên men một phần, diệt men, vò cuộn nhiều lần. Công càng nhiều, chỗ để cắt bớt càng lớn: dùng lá già, chè vụn vo viên, hoặc thêm hương liệu, nhất là với loại gọi là ô long hương sữa. Ở bếp bạn thử được hình lá sau khi mở, số lượt pha và cú sụt mùi; còn loại hương nào, bao nhiêu thì chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời.
Trà ô long thật được làm ra sao và vì sao lá có viền nâu
Lá chè hái về để héo, rồi được lắc hoặc đảo nhẹ cho mép lá bị dập. Ở chỗ dập, men trong lá tiếp xúc không khí và bắt đầu lên men, mép lá chuyển nâu đỏ trong khi giữa lá vẫn xanh. Khi đạt mức mong muốn, người làm diệt men bằng nhiệt để dừng lại. Đó là lý do lá ô long sau khi pha thường có viền nâu quanh mép: dấu vết của lên men một phần, thứ phân biệt ô long với chè xanh.
Sau diệt men, lá được vò và cuộn thành viên, có loại cuộn chặt hình hạt, có loại xoắn dài. Vò nhiều lần làm viên chặt và nặng, pha mới mở dần. Mùi ô long có nhiều tầng: hoa, mật, quả chín, đôi khi mùi rang nhẹ với loại sấy lửa kỹ. Các tầng mùi ấy hình thành từ lên men và sấy, nên tan ra nước từ từ qua nhiều lượt.
Mức lên men khác nhau tạo ra những ô long rất khác: lên men nhẹ thì nước vàng xanh, thơm hoa; lên men nặng hơn và sấy kỹ thì nước vàng cam đậm, thơm mật, rang. Cả hai đều thật. Đừng lấy một loại làm chuẩn rồi cho rằng loại kia là giả.
Những kiểu ô long không như lời giới thiệu
Chè xanh vò viên gọi là ô long. Chè xanh không qua lên men một phần nhưng được vò viên cho giống. Pha ra lá xanh đều, không có viền nâu, mùi cốm hoặc mùi lá xanh, nước xanh vàng như chè xanh.
Ô long từ lá già, chè vụn. Vụn chè được vo lại thành viên. Viên nhẹ, xốp, bóp dễ vỡ; pha ra thành mảnh vụn, ít khi có lá nguyên hay cặp búp lá.
Ô long tẩm hương liệu. Nhất là loại "hương sữa", "hương đào", "hương nhài". Hương sữa thật của một số giống chè là nét thơm kem nhẹ, rất mỏng; còn mùi sữa đặc, mùi bơ ngọt nồng ngay từ khi mở túi thì gần như chắc có hương liệu.
Trà cũ bị ẩm được sấy lại. Viên trà mất độ bóng, mùi hơi khét hoặc mùi ẩm lẫn khói. Pha ra nước sẫm, chua nhẹ, lá mềm nhũn.
Trộn nhiều loại. Một phần ô long tốt trộn với nhiều trà rẻ hơn. Bã có lá nguyên lẫn mảnh vụn, màu lá không đều, mùi lượt một khá, lượt ba hết hẳn.
Pha thử ô long nhiều lượt ở nhà
Ô long hợp để thử bằng ấm nhỏ hoặc chén có nắp, lượng chè nhiều, hãm ngắn, pha nhiều lượt. Chuẩn bị đĩa trắng và một cốc thuỷ tinh trong để quan sát lá.
- Cân trên tay một nắm viên trà. Ô long cuộn chặt thật có cảm giác nặng và chắc, viên đều; viên xốp nhẹ, nhiều vụn dưới đáy túi là dấu hiệu nguyên liệu kém.
- Ngửi trà khô bằng cách phẩy tay. Ô long thật thơm có chiều sâu nhưng không xộc; mùi sữa, mùi quả ngọt gắt như kẹo là điểm cần ghi nhận.
- Tráng trà bằng nước nóng một lần rồi đổ đi, ngửi nắp ấm ngay sau đó. Đây là lúc mùi thật bung ra rõ nhất.
- Pha ba đến năm lượt liền, mỗi lượt hãm ngắn rồi tăng dần. Ghi lại mùi và vị từng lượt. Ô long thật thường ngon nhất ở lượt hai, ba và còn vị tới lượt năm; ô long tẩm hương đẹp nhất ở lượt một rồi sụt.
- Thả vài lá đã mở vào cốc thuỷ tinh nước ấm, soi dưới ánh sáng cửa sổ. Tìm lá nguyên, cặp búp lá, viền nâu ở mép. Lá xanh đều tuyệt đối, không viền, là kiểu của chè xanh.
- Dàn bã ra đĩa trắng, đếm thô tỷ lệ lá nguyên so với mảnh vụn. Lá nguyên nhiều, mềm dẻo, mép nâu là dấu hiệu tốt.
Nếu bạn thấy viền nâu không rõ, đừng vội kết luận: ô long lên men rất nhẹ có viền mờ, phải soi kỹ mới thấy. Kết hợp với số lượt pha và cách mùi thay đổi.
Mẹo thử ô long và giới hạn
Ô long có nhiều dòng, nhiều cách làm, nên mẹo đơn lẻ rất dễ sai.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Viên trà càng xanh bóng càng tốt | Không nói được | Màu viên phụ thuộc mức lên men và sấy; ô long sấy kỹ có viên nâu sẫm vẫn là trà thật. |
| Pha được nhiều lượt | Gợi ý tốt | Lá nguyên cuộn chặt mở dần nên ra vị lâu; trà vụn, trà tẩm hương hết nhanh. |
| Lá có viền nâu | Gợi ý tốt về cách làm | Cho biết lá có lên men một phần; không nói được có tẩm hương thêm hay không. |
| Thơm sữa rõ là giống chè quý | Không nói được | Nét kem nhẹ có thể tự nhiên; mùi sữa nồng ngọt thường là hương liệu. |
| Thả viên trà vào nước lạnh xem nổi chìm | Không nói được | Viên nổi hay chìm tuỳ độ chặt và độ khô, không liên quan đến hương liệu. |
| Giống chè, nơi trồng, có hương liệu hay không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích chất thơm và các phương pháp truy xuất nguồn gốc; ở bếp không làm được. |
Ô long lên men nhẹ và ô long sấy kỹ: đừng lấy loại này chấm loại kia
Người mới uống ô long hay lấy loại mình quen làm chuẩn rồi nghi ngờ mọi loại khác. Hai dòng chính dưới đây đều là ô long thật, chỉ khác cách làm, và mỗi dòng có dấu hiệu đáng ngờ riêng.
| Điểm so | Lên men nhẹ, sấy nhẹ | Lên men nặng hơn, sấy kỹ |
|---|---|---|
| Màu viên khô | Xanh đậm, xanh ngả đen, hơi bóng | Nâu sẫm, nâu đen, mặt mờ |
| Mùi khô | Hoa, cỏ non, có khi nét kem nhẹ | Mật, quả chín, rang |
| Màu nước | Vàng xanh, vàng nhạt trong | Vàng cam, hổ phách |
| Lá sau khi pha | Xanh, viền nâu mảnh, có khi mờ | Nâu xanh, viền nâu rõ hơn |
| Dấu hiệu đáng ngờ | Mùi sữa, mùi hoa ngọt gắt; lá không viền, giống chè xanh | Mùi khét, mùi khói gắt; lá mềm nhũn, nước chua |
| Độ nhạy khi cất | Nhạy ẩm, nhạt mùi nhanh | Bền hơn, vẫn sợ ẩm |
Khi so hai gói ô long, hãy so trong cùng một dòng. Lấy ô long sấy kỹ ra so với ô long lên men nhẹ rồi kết luận gói nào "không thật" là so sai ngay từ đầu.
Với dòng sấy kỹ, mùi rang là đặc điểm, không phải lỗi. Lỗi là khi mùi rang át hết mọi thứ khác, nước đắng khét và lá vỡ vụn: đó thường là trà kém được sấy nặng tay để che khuyết điểm.
Đọc bao bì trà ô long
Thành phần của ô long nguyên chất chỉ có trà ô long, hoặc lá chè. Ô long hương sữa, hương hoa quả nếu có hương liệu thì theo quy định hiện hành phải ghi trong thành phần. Đây là chỗ đọc quan trọng nhất: hai túi cùng ghi "ô long sữa" có thể một túi chỉ có lá chè, một túi có hương liệu.
Chữ "cao cấp", "thượng hạng", "đặc biệt" không phải cam kết. Ngày sản xuất có giá trị hơn, vì ô long lên men nhẹ nhạt mùi khá nhanh nếu bao bì không kín. Bao bì hút chân không, chia gói nhỏ, ghi rõ cơ sở và địa chỉ là dấu hiệu người làm quan tâm tới trà của mình.
Trà ô long túi lọc thường dùng lá vụn. Chuyện đó không sai, chỉ là bạn sẽ không thấy được lá nguyên khi thử, nên các phép thử ở trên chỉ dùng được với ô long viên hoặc lá rời.
Chọn nơi mua và cất ô long
Nguyên lý: người bán cho bạn pha thử, kể được trà lên men nhẹ hay nặng, sấy kỹ hay sấy nhẹ, và sẵn lòng nói thẳng loại nào có hương liệu. Mua gói nhỏ trước, pha thử nhiều lượt theo cách trên, rồi mới mua nhiều. Ô long rẻ hơn hẳn mặt bằng chung mà thơm nồng hơn loại đắt là chỗ phải tự hỏi mùi đó đến từ đâu.
Ô long lên men nhẹ nên cất kín, tránh ẩm, có thể để ngăn mát nếu bao bì kín hoàn toàn và để trà về nhiệt độ phòng trước khi mở cho khỏi đọng hơi nước. Ô long sấy kỹ ít nhạy hơn, để hộp kín chỗ khô mát là đủ.
Một dấu hiệu bạn nên biết để khỏi nhầm: ô long hút ẩm thì viên mềm đi, mùi hơi chua. Đó là trà bị hỏng do cất, không phải do người bán. Ngược lại, trà mới mở đã mềm, có đốm trắng hay mùi mốc thì không dùng.
Mua phải ô long nghi tẩm hương hoặc trộn thì làm gì
Giữ lại phần trà còn lại, nguyên gói nếu có, ghi nơi mua, ngày mua. Chụp ảnh bã trà trên đĩa trắng và lá ngâm trong cốc thuỷ tinh, đó là bằng chứng quan sát rõ nhất.
Nếu trà có đốm mốc, mùi mốc, ngừng dùng hẳn, vì mốc trên trà có thể sinh độc tố mà nước nóng không phá được. Uống xong thấy đau bụng, buồn nôn, khó chịu bất thường thì đi khám và mang theo gói trà.
Phản ánh với người bán bằng mô tả: lá mở ra toàn vụn, lượt hai mất mùi, mùi sữa gắt. Đề nghị đổi trả. Không nên quy kết khi chưa có kết quả kiểm nghiệm. Nếu cần kết luận về hương liệu, có thể gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận, hỏi trước chỉ tiêu và lượng mẫu.
Nếu chỉ là trà kém hơn lời giới thiệu chứ không có dấu hiệu hỏng, phần còn lại vẫn dùng được như một loại trà thường. Điều đáng giữ lại là kinh nghiệm: lần sau xin pha thử ba lượt trước khi mua, xem lá mở ra, và hỏi thẳng trà có hương liệu không.
Câu hỏi thường gặp
Trà ô long hương sữa có phải là trà pha sữa không?
Không. Tên gọi chỉ mùi thơm. Một số giống chè cho nét thơm kem nhẹ tự nhiên, còn nhiều sản phẩm có thêm hương liệu sữa. Thành phần trên bao bì phải ghi nếu có hương liệu.
Vì sao lá trà ô long có viền nâu ở mép?
Do lá được lắc cho dập mép rồi lên men một phần trước khi diệt men. Mép dập lên men chuyển nâu, giữa lá còn xanh. Viền nâu là dấu hiệu của cách làm ô long.
Ô long pha được bao nhiêu lượt thì là trà tốt?
Không có con số cố định, nhưng ô long viên lá nguyên thường ngon nhất ở lượt hai, ba và còn vị thêm vài lượt nữa. Trà sụt hẳn ngay lượt hai đáng được thử kỹ hơn.
Làm sao phân biệt ô long với chè xanh vò viên?
Thả vài lá đã pha vào cốc thuỷ tinh soi dưới ánh sáng. Ô long có viền nâu ở mép, nước vàng óng, mùi hoa quả. Chè xanh vò viên lá xanh đều, mùi cốm, nước xanh vàng.
Viên trà ô long xốp, bóp dễ vỡ có sao không?
Thường là dấu hiệu trà vò từ lá vụn hoặc trà đã hút ẩm. Không độc nếu không mốc, nhưng chất lượng kém hơn ô long cuộn chặt từ lá nguyên.
Có nên cất ô long trong tủ lạnh không?
Ô long lên men nhẹ có thể để ngăn mát nếu bao bì kín hoàn toàn. Lấy ra phải để về nhiệt độ phòng rồi mới mở để tránh hơi nước đọng làm ẩm trà.