Mật ong hoa cà phê thật thường có màu vàng nâu nhạt đến hổ phách, mùi thơm hăng nhẹ của hoa trắng, vị ngọt kèm chút đắng chát ở hậu, và hay kết tinh sớm khi trời mát. Mật cà phê để rất lâu ở chỗ mát mà vẫn trong vắt, mùi nhạt, vị ngọt thẳng thì đáng hỏi lại người bán về nguồn hoa.
Mật cà phê là loại mật nhiều sản lượng nên ít khi bị làm giả bằng hương như mật nhãn; chuyện hay gặp hơn là mật đa hoa, mật nuôi đường ghi thành mật cà phê, hoặc mật cà phê bị đun cho khỏi đông. Hiểu tính cách riêng của mật cà phê, nhất là chuyện nó đông nhanh, giúp bạn khỏi đổ oan hũ mật tốt và khỏi tin nhầm hũ mật "lỏng mãi".
Mật cà phê thật trông, ngửi, đông ra sao và vì sao
Cà phê ra hoa dồn trong vài ngày sau mỗi đợt tưới hay mưa đầu mùa khô, cả vườn trắng xoá, mùi thơm ngát. Ong đặt trong vườn cà phê lúc đó làm ra mật gần như chỉ từ một nguồn. Chất thơm của hoa cà phê cho mật mùi hăng nhẹ, hơi giống hoa nhài, hoa bưởi pha chút mùi cỏ khô; khi pha loãng với nước ấm, mùi này nổi rõ hơn.
Vị mật cà phê ngọt nhưng không ngọt thanh như mật nhãn; ở cuối lưỡi có chút đắng hoặc chát nhẹ, nhiều người thích chính vì cái hậu này. Màu thường vàng nâu nhạt, đậm dần theo mẻ, khi kết tinh chuyển sang màu be, ngà hoặc nâu nhạt đục.
Mật cà phê nhiều glucose, nên kết tinh sớm hơn hẳn các loại mật nhiều fructose. Để qua vài tuần ở chỗ mát là đáy hũ bắt đầu đục, rồi cả hũ sánh đặc như bơ, hạt mịn hoặc hơi lợn cợn. Ở chỗ ấm, mật giữ lỏng lâu hơn nhưng cũng hiếm khi trong vắt suốt nhiều tháng. Đây là đặc tính của nguồn hoa, không phải dấu hiệu pha đường.
Các kiểu mật cà phê không đúng tên thường gặp
Mật đa hoa ghi thành mật cà phê. Thùng ong đặt gần vườn cà phê nhưng quay ngoài đợt hoa rộ, mật ra là đa hoa. Mùi hăng của hoa cà phê yếu hoặc không có, vị ngọt thanh hơn. Mật vẫn thật, chỉ sai tên.
Mật nuôi đường mang tên mật cà phê. Sau mùa hoa cà phê thường là những tháng ít hoa, người nuôi phải cho ong ăn. Mật quay trong giai đoạn đó mà bán là "mật cà phê" thì thiếu cả mùi hăng lẫn vị hậu, chỉ ngọt và hơi mùi sáp.
Mật cà phê bị đun cho khỏi đông. Vì khách hay chê mật đông, có người hâm nóng hoặc đun mật cà phê cho tan hạt và giữ lỏng lâu. Mật sẫm hơn, mùi hoa yếu, thêm mùi kẹo đường; mật vẫn thật nhưng mất chất.
Mật pha siro để giữ lỏng. Siro nhiều fructose làm hỗn hợp khó kết tinh, nên mật cà phê pha siro giữ trong lâu một cách bất thường, vị ngọt sắc hơn, hậu nhạt. Hay đi kèm lời quảng cáo "mật thật không bao giờ đông".
Mật cà phê trộn mật vụ khác cho đủ hàng. Mật cà phê còn tồn từ vụ trước trộn với mật đa hoa vụ sau, hoặc trộn với mật nuôi đường, rồi bán chung một tên. Màu, mùi, vị nằm lưng chừng; kết tinh không đều, có lớp đông lớp lỏng xen nhau. Loại này khó nhận nhất, vì mỗi phần trong đó đều là mật thật.
Mật cà phê đổi theo mẻ: đầu đợt hoa, cuối đợt hoa và mật lẫn
Hoa cà phê nở theo đợt, mỗi đợt chỉ vài ngày, và giữa các đợt ong phải tìm hoa khác quanh vườn. Mật quay ngay sau một đợt hoa rộ thường đậm mùi cà phê nhất, màu sáng hơn, đông nhanh nhất. Mật quay muộn, khi vườn đã tàn hoa, thường lẫn nhiều nguồn khác: cỏ dại, cây bóng mát, cây ăn trái xen trong vườn. Mùi cà phê nhạt đi, màu sẫm hơn, vị bớt chát.
Vì vậy hai hũ "mật cà phê" của cùng một người nuôi, quay hai lần cách nhau vài tuần, có thể khác nhau khá rõ, và cả hai đều không sai. Người nuôi có nghề thường tách mẻ, ghi rõ mẻ nào quay lúc nào. Người bán trộn tất cả vào một can lớn thì bạn nhận một thứ lưng chừng, khó đọc.
Điều này cũng giải thích vì sao so sánh mật cà phê chỉ có ý nghĩa khi so mẫu cùng mùa, cùng kiểu quay. Đem mật cà phê quay đầu đợt so với mật quay cuối mùa rồi kết luận một trong hai là giả là kết luận vội. Khi hỏi mua, bạn hỏi luôn mẻ này quay lúc hoa đang rộ hay đã tàn, để biết nên chờ mùi gì.
So sánh mật cà phê ở bếp, làm từng bước
Với mật cà phê, chuyện kết tinh là một lợi thế để quan sát, miễn là bạn biết đọc đúng. Cách làm:
- Chia mật vừa mua ra hai lọ thuỷ tinh nhỏ sạch, khô: một lọ để chỗ mát nhất trong nhà, một lọ để nhiệt độ phòng bình thường. Dán ngày lên nắp.
- Ngay hôm mua, mở hũ đợi một phút, phẩy nhẹ tay để ngửi. Ghi lại: mùi hăng hoa trắng, mùi cỏ khô, hay chỉ mùi ngọt và sáp.
- Hoà nửa thìa vào vài thìa nước ấm, nếm một ngụm nhỏ. Chú ý cái hậu ở cuối lưỡi: mật cà phê thường có chút đắng chát nhẹ, không gắt.
- Theo dõi lọ để chỗ mát mỗi tuần, soi dưới ánh sáng cửa sổ. Mật cà phê thật thường đục dần từ đáy sau vài tuần; ghi lại tuần bắt đầu đục.
- Khi mật đã kết tinh, xúc một chút đưa lên lưỡi. Hạt mịn, tan chậm, thơm là bình thường; hạt cứng, sạn như đường cát, lớp nước loãng nổi trên thì ghi nhận để hỏi người bán.
- Nếu sau nhiều tuần ở chỗ mát mà lọ mật vẫn trong vắt, mùi nhạt, hãy so với một mẫu mật cà phê bạn tin nguồn, đặt cùng chỗ.
Đây là phép theo dõi chậm, mất vài tuần, nhưng an toàn và cho bạn nhiều thông tin hơn mọi mẹo làm trong một phút.
Giới hạn: phép thử ở nhà nói được gì về mật cà phê
Kết tinh, mùi và vị cho bạn gợi ý, không cho bạn kết luận:
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Mật cà phê đông là mật pha đường | Không | Mật cà phê nhiều glucose nên tự kết tinh sớm |
| Mật cà phê không đông mới là thật | Không, ngược lại còn đáng hỏi | Mật lỏng mãi có thể đã bị đun hoặc pha siro |
| Vị đắng là mật hỏng | Không | Hậu đắng chát nhẹ là tính cách của mật hoa cà phê |
| Mùi hăng hoa trắng khi pha loãng | Gợi ý mật cà phê | Mật đa hoa, mật nuôi đường thiếu mùi này |
| Có lẫn mật nuôi đường không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần đo nguồn gốc đường bằng phép đo đồng vị, phân tích đường |
| Có đúng nguồn hoa cà phê không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích phấn hoa trong mật |
Đốt mật, cắm đũa, thả kiến không nói gì với mật cà phê cũng như với mọi loại mật khác; đừng làm, nhất là đốt trong bếp kín.
Đọc nhãn mật cà phê và hỏi người bán
Nhãn đáng tin ghi "mật ong hoa cà phê" trong tên sản phẩm, có mùa hoặc tháng quay, đơn vị chịu trách nhiệm và ngày đóng chai. Thành phần chỉ có mật ong. Một số nhãn tốt có thêm dòng "mật có thể kết tinh tự nhiên"; với mật cà phê, dòng này cho thấy người đóng chai hiểu sản phẩm.
Ngày đóng chai cũng giúp bạn đọc trạng thái: mật cà phê đóng chai đã lâu mà vẫn trong vắt là điều nên hỏi. Mật mới quay vài tuần thì còn lỏng là bình thường.
Khi mua của người nuôi ong, hỏi: đợt quay này trùng đợt hoa cà phê rộ nào, thùng đặt giữa vườn hay ven vườn, sau mùa hoa có cho ong ăn đường không, mật của họ thường đông sau bao lâu. Người nuôi thật biết rõ mật cà phê của mình hay đông và thường dặn trước khách; người hứa "không đông" là đang nói điều ngược với tính cách loại mật này.
Với mật cà phê chia lẻ trong chai không nhãn, bạn tự làm nhãn cho mình: dán lên nắp ngày mua, người bán, lời họ nói về mùa quay. Vài tuần sau, khi mật đông hay không đông, bạn có thứ để đối chiếu với lời hứa ban đầu, và lần mua sau biết nên quay lại hay đổi nguồn.
Mua, cất mật cà phê và khi nghi ngờ thì làm gì
Mật cà phê có sản lượng lớn trong mùa hoa, nên mua đúng sau mùa hoa từ người nuôi có nguồn rõ là thời điểm tốt. Mua lượng nhỏ lần đầu, theo dõi vài tuần như các bước trên rồi mới mua nhiều. Dè dặt với mật cà phê bán quanh năm cùng một màu, cùng một độ lỏng, giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung. Mua đóng chai thì chọn đơn vị ghi rõ tên, địa chỉ, có công bố sản phẩm và chịu cho xem kết quả kiểm nghiệm theo lô; đó là thứ cho bạn quyền đòi hỏi khi có chuyện, còn chữ "nguyên chất" thì không.
Cất mật cà phê trong hũ thuỷ tinh miệng rộng, vì đằng nào nó cũng đông và hũ miệng rộng dễ xúc. Thích dạng lỏng thì hâm cách thuỷ trong nước ấm vừa tay lượng dùng trong vài tuần; thích dạng đông mịn để phết bánh thì để chỗ mát, khuấy đều vài lần trong những ngày đầu kết tinh cho hạt mịn hơn.
Nếu nghi mật không đúng tên, giữ một lọ mẫu kín, ghi ngày mua và nơi mua, nhắn người bán những gì bạn quan sát, hỏi kết quả kiểm nghiệm nếu có. Lượng lớn thì gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm được công nhận để phân tích phấn hoa và đường. Không đăng bài gọi tên người bán khi chưa có kết quả. Và mật cà phê hay mật nào cũng vậy, không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong hoa cà phê có đắng không?
Có chút đắng hoặc chát nhẹ ở cuối lưỡi, đó là tính cách của mật hoa cà phê, không phải dấu hiệu hỏng. Đắng gắt kèm mùi kẹo cháy thì khác, có thể là mật bị đun quá tay.
Vì sao mật ong cà phê đông nhanh như vậy?
Mật hoa cà phê có nhiều glucose, loại đường ít tan, nên dễ tách ra thành hạt khi trời mát. Kết tinh sớm là đặc điểm của nguồn hoa, không phải dấu hiệu mật bị pha đường.
Mật cà phê để lâu không đông có phải mật tốt không?
Không hẳn. Mật cà phê để lâu ở chỗ mát mà vẫn trong vắt có thể đã bị đun cho tan mầm kết tinh, bị pha siro, hoặc không phải mật cà phê. Nên so mùi, vị với mẫu bạn tin nguồn.
Làm sao cho mật ong cà phê đã đông lỏng lại?
Đặt hũ thuỷ tinh mở nắp vào nồi nước ấm vừa tay khoảng mười lăm đến ba mươi phút, khuấy nhẹ bằng thìa khô. Không dùng lò vi sóng, không đun trực tiếp vì làm mất mùi hoa.
Mật cà phê có mùi gì?
Mùi thơm hăng nhẹ của hoa trắng, hơi giống hoa nhài hay hoa bưởi pha chút mùi cỏ khô, rõ hơn khi pha loãng với nước ấm. Mật chỉ có mùi ngọt và sáp thì thiếu đặc trưng này.
Ở nhà có biết được mật cà phê lẫn mật nuôi đường không?
Không biết chắc được. Mật nuôi đường cũng đặc, cũng có thể đông. Chỉ khi mùi và hậu vị nhạt hẳn so với mẫu chuẩn mới đáng nghi; muốn biết chắc phải gửi mẫu kiểm nghiệm.