Phô mai thật làm bằng cách cho sữa đông tụ (bằng men đông tụ hoặc axit), tách nước, ép, ủ; thành phần chủ yếu chỉ là sữa, men, muối. Phô mai chế biến là phô mai thật nấu chảy lại với muối nhũ hoá cho dễ cắt lát, dễ chảy. "Sản phẩm tương tự phô mai" thì thay một phần hoặc toàn bộ béo sữa, đạm sữa bằng dầu thực vật và tinh bột. Ba loại này khác nhau ở tên gọi và dòng thành phần trên gói.
Rủi ro với người mua không nằm ở phô mai đóng gói có nhãn đúng, mà ở chỗ phô mai bào sợi, phô mai cắt khối chia lẻ, phô mai trên bánh mua ngoài hàng được gọi chung là "phô mai mozzarella" trong khi là sản phẩm tương tự. Ở bếp, hâm chảy và quan sát dầu, độ kéo sợi, mùi khi nướng cho bạn manh mối, kèm những giới hạn cần biết.
Phô mai thật được làm từ gì và vì sao nó chảy như vậy
Đạm chính trong sữa là casein, tồn tại thành những cụm nhỏ lơ lửng. Khi thêm men đông tụ hoặc axit, các cụm này kết lại thành khối, giữ chất béo sữa bên trong; nước sữa (whey) tách ra. Khối đông được cắt, ép, ướp muối và với nhiều loại thì ủ từ vài tuần tới nhiều tháng. Trong lúc ủ, enzym và vi sinh vật phân giải đạm và béo, tạo mùi vị riêng của từng loại phô mai.
Vì vậy phô mai tươi như mozzarella, ricotta có mùi sữa nhẹ, mềm, nhiều nước; phô mai ủ lâu như loại cứng thì đậm vị, mặn, ít nước, có khi có tinh thể lạo xạo trong miệng (là các axit amin kết tinh, không phải cát). Khi nướng, phô mai tươi ít ủ chảy thành mảng kéo sợi vì mạng đạm còn dài; phô mai ủ lâu chảy ra nhưng ít kéo sợi, dễ tách dầu.
Chất béo sữa trong phô mai cũng mềm dần theo nhiệt chứ không chảy ngay ở một mức, nên phô mai thật để ngoài bàn hơi rịn dầu ở mặt, cầm lâu thấy mềm. Khi nướng quá, phô mai sữa vàng nâu ở mép và toả mùi sữa nướng.
Phô mai chế biến và sản phẩm tương tự khác ở đâu
Phô mai chế biến. Dùng phô mai thật (thường vài loại trộn lại), nấu chảy với muối nhũ hoá và nước, đổ khuôn. Kết quả là phô mai lát, phô mai miếng tam giác, chảy đều, mịn, không tách dầu, để được lâu hơn. Vẫn là phô mai, chỉ là phô mai đã qua chế biến; nhãn phải ghi đúng như vậy.
Sản phẩm tương tự phô mai. Thay béo sữa bằng dầu thực vật (thường dầu cọ, dầu dừa), bù độ dai bằng tinh bột, có khi ít hoặc không có casein. Giá thấp hơn nhiều, chảy được, nhưng mùi vị và độ kéo sợi khác. Hay gặp ở dạng bào sợi bán số lượng lớn cho hàng ăn.
Phô mai bào sợi trộn tinh bột chống dính. Phô mai bào sợi thật cũng thường được rắc một chút tinh bột hoặc chất chống đông vón để sợi khỏi dính. Không phải pha, nhưng vì thế phô mai bào sẵn chảy kém mịn hơn phô mai bào tại nhà.
Chia lẻ và đổi tên. Khối lớn sản phẩm tương tự cắt ra, gói lại, gọi là "mozzarella", "phô mai nhập". Không còn nhãn gốc để đối chiếu.
Sữa đông tụ bằng axit gọi là phô mai ủ. Kiểu nhầm ở hàng nhà làm: khối sữa đông nhanh bằng chanh, giấm (vốn là một loại phô mai tươi hợp lệ) được bán với tên một loại phô mai ủ lâu năm.
Đọc tên gọi và thành phần trên gói phô mai
Theo quy định ghi nhãn hiện hành, tên sản phẩm phải phản ánh bản chất. Ba nhóm trên vì thế có tên gọi khác nhau, thường nằm ở dòng chữ nhỏ dưới tên thương mại.
| Thấy trên gói | Hiểu là | Chú ý |
|---|---|---|
| Tên một loại phô mai cụ thể; thành phần: sữa, muối, men, enzym đông tụ | Phô mai tự nhiên | Có thể thêm màu tự nhiên, chất bảo quản theo quy định |
| "Phô mai chế biến", "phô mai lát"; thành phần có phô mai, muối nhũ hoá, nước | Phô mai chế biến | Phô mai đứng đầu thành phần là tốt |
| "Sản phẩm phô mai", "chế phẩm phô mai", thành phần có dầu thực vật, tinh bột | Sản phẩm tương tự hoặc pha | Phô mai có đứng đầu không, hay dầu, nước, tinh bột đứng đầu |
| "Hương phô mai", "vị phô mai" | Hương liệu | Thường trong bánh, snack, sốt |
| Khối, sợi gói lại không nhãn | Không biết | Xin xem bao bì gốc |
Mẹo đọc nhanh: nếu "dầu thực vật" hoặc "tinh bột" xuất hiện trong ba thành phần đầu tiên của gói ghi phô mai, đó không phải phô mai tự nhiên.
Thử ở bếp: để ngoài, hâm chảy, nướng một miếng nhỏ
Cần một miếng phô mai biết chắc là phô mai tự nhiên để so (cùng kiểu: mềm với mềm, sợi với sợi), hai đĩa sứ trắng, khăn giấy trắng, chảo chống dính hoặc lò nướng nhỏ.
- Để hai miếng cùng cỡ lên khăn giấy ở nhiệt độ phòng khoảng ba mươi phút. Phô mai sữa thường rịn chút dầu vàng nhạt thấm ra giấy; sản phẩm tương tự có thể rịn dầu trắng đục hoặc không rịn gì, mặt khô, hơi bóng như sáp.
- Bẻ đôi mỗi miếng. Phô mai tự nhiên bẻ có thớ, mặt bẻ không đều; sản phẩm có nhiều tinh bột bẻ dẻo, mặt bẻ mịn như cao su.
- Cho mỗi loại một nhúm lên lát bánh mì, nướng trong lò nhỏ hoặc đậy nắp trên chảo lửa nhỏ tới khi chảy. Phô mai sữa chảy, sủi lăn tăn, mép vàng nâu, mùi sữa nướng; sản phẩm tương tự chảy thành lớp bóng, ít vàng, mùi dầu, nguội nhanh thì cứng như nhựa.
- Kéo nhẹ bằng nĩa khi còn nóng. Mozzarella thật kéo sợi mềm, sợi đứt dần; nhiều sản phẩm tương tự kéo được nhưng sợi dai, đàn hồi, co lại.
- Nếm một chút khi còn ấm. Phô mai sữa có vị béo sữa, chua nhẹ, mặn; sản phẩm tương tự béo nhạt, hậu vị dầu, có khi bột.
Khi thử bằng lò hay chảo, chỉ cần lửa nhỏ, lượng nhỏ, tắt bếp khi phô mai vừa chảy. Mục đích là quan sát, không cần nướng tới cháy.
Mỗi loại phô mai, một kiểu nhận biết
Phô mai tự nhiên có hàng trăm loại, cách nhận biết vì thế phải theo loại. Mấy loại người mua ở bếp nhà hay gặp nhất:
- Mozzarella: phô mai tươi, trắng sữa, mềm, nhiều nước, mùi sữa nhẹ. Loại khối ít ẩm dành để nướng thì chắc hơn, vẫn chảy kéo sợi. Mozzarella vàng đậm, cứng, mùi dầu là điều đáng nghi.
- Cheddar và phô mai cứng màu vàng: màu cam có thể do chất tạo màu tự nhiên được phép; vị đậm dần theo tuổi ủ. Nướng chảy nhưng ít kéo sợi, dễ tách dầu khi quá lửa. Đừng dùng độ kéo sợi để thử loại này.
- Phô mai kem: mềm, phết được, chua nhẹ, làm từ sữa và kem. Loại "kem phô mai" hay "sốt vị phô mai" có thể có dầu thực vật, tinh bột; đọc thành phần.
- Phô mai cứng bào sẵn kiểu rắc mì: loại tự nhiên có mùi đậm, hạt khô, có thể lạo xạo; loại pha có nhiều chất độn, mùi nhạt, vón khi gặp ẩm.
- Phô mai miếng tam giác cho trẻ, phô mai que: thường là phô mai chế biến, mềm mịn, không kéo sợi, chảy đều. Đọc tên gọi để biết là phô mai chế biến hay sản phẩm tương tự.
Nguyên tắc chung là so cùng loại, và luôn quay về dòng thành phần trên bao bì khi kết quả thử nằm lưng chừng.
Mẹo nào nói được điều gì
Nhiều người tin "kéo sợi dài là phô mai thật". Thực tế phức tạp hơn.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Kéo sợi dài là phô mai thật | Không | Sản phẩm tương tự có thể được làm cho kéo sợi; phô mai thật ủ lâu lại ít kéo sợi |
| Không kéo sợi là phô mai giả | Sai | Phô mai cứng, phô mai chế biến không kéo sợi nhiều mà vẫn là phô mai |
| Nướng thấy mép vàng nâu, mùi sữa nướng là béo sữa | Gợi ý khá tốt khi so | Đạm và đường sữa tạo màu, mùi; dầu thực vật thì không |
| Nguội lại cứng như nhựa là có tinh bột | Gợi ý | Tinh bột nguội đông cứng; phô mai thật nguội cũng cứng lại nhưng giòn hơn |
| Xác định tỷ lệ béo sữa, có tinh bột hay không | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích chất béo và thành phần carbohydrate |
Mua, cất phô mai và khi nghi ngờ
Mua phô mai có bao bì nguyên vẹn, nhãn đọc được tên gọi, thành phần, hạn dùng, cách bảo quản. Phô mai mềm, phô mai tươi phải nằm trong tủ mát; phô mai cứng, phô mai chế biến đóng gói kín thì bền hơn. Nếu muốn chắc là phô mai tự nhiên, mua nguyên khối rồi tự bào ở nhà thay vì mua sợi bào sẵn chia lẻ.
Ở nhà, gói phô mai bằng giấy nến rồi cho vào hộp kín, để ngăn mát. Phô mai cứng lên ít mốc ở mặt có thể cắt bỏ rộng quanh chỗ mốc theo hướng dẫn của nhà sản xuất; phô mai mềm, phô mai tươi, phô mai bào sợi có mốc thì bỏ cả. Phô mai có mốc trắng hay xanh vốn là đặc trưng của loại đó thì khác, đọc nhãn để biết. Phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch nên hỏi bác sĩ trước khi ăn phô mai mềm làm từ sữa chưa qua xử lý nhiệt.
Mua phải "mozzarella" chia lẻ mà nướng lên giống sản phẩm tương tự, bạn vẫn ăn được nếu còn hạn và không có mùi lạ. Giữ lại phần còn, chụp ảnh gói, hỏi người bán xem bao bì gốc. Đừng gán chữ "phô mai giả" cho người bán khi chưa có kết quả kiểm nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Phô mai lát có phải phô mai thật không?
Phần lớn là phô mai chế biến, tức phô mai thật nấu chảy lại với muối nhũ hoá. Nó vẫn là phô mai. Một số loại lát rẻ lại là sản phẩm tương tự; đọc tên gọi và thành phần để biết.
Sản phẩm tương tự phô mai có độc hại không?
Không, nếu sản xuất đúng quy định. Nó chỉ là sản phẩm khác, từ dầu thực vật và tinh bột. Vấn đề là gọi đúng tên để người mua biết mình trả tiền cho cái gì.
Vì sao phô mai bào sẵn nướng lên không mịn bằng phô mai tự bào?
Phô mai bào sẵn thường được rắc chất chống dính như tinh bột để sợi khỏi vón. Lớp này làm phô mai chảy kém mịn. Bào tại nhà từ khối nguyên cho kết quả mịn hơn.
Phô mai có tinh thể lạo xạo là bị lẫn cát hay đường?
Không. Ở phô mai ủ lâu, đạm phân giải tạo các axit amin kết tinh thành hạt nhỏ lạo xạo. Đó là đặc trưng của phô mai lâu năm, không phải tạp chất.
Phô mai trên bánh ngoài hàng có cách nào biết là thật không?
Chỉ quan sát được: mép có vàng nâu không, có mùi sữa nướng không, để nguội có cứng như nhựa không. Muốn biết chắc thì hỏi cửa hàng loại phô mai họ dùng và tên gọi ghi trên bao bì.
Phô mai để ngoài tủ lạnh bao lâu thì phải bỏ?
Tuỳ loại. Phô mai mềm, tươi không nên để ngoài lâu, nhất là trời nóng. Phô mai cứng chịu được hơn. Theo hướng dẫn bảo quản trên gói và bỏ khi có mùi chua lạ, nhớt mặt hoặc mốc không đặc trưng.