Tinh dầu hương nhu nguyên chất có mùi cay ấm giống đinh hương, kèm nốt lá xanh, hơi ngọt kiểu húng quế; màu vàng nhạt đến vàng nâu nhạt, loãng vừa. Mùi đinh hương không phải dấu hiệu giả, vì hương nhu trắng giàu eugenol, đúng chất chính của đinh hương; dấu hiệu đáng nghi là lọ chỉ có mùi đinh hương trơn mà không có nốt lá nào.
Hương nhu là mặt hàng mà người mua dễ nghi oan hàng thật và dễ tin nhầm hàng pha. Tinh dầu đinh hương rẻ, sẵn, mùi gần giống, nên trộn vào rất khó nhận. Ở nhà bạn loại được lọ pha dầu nền, dầu ngâm lá, nhận ra lọ "đinh hương trơn", và hiểu hai loại hương nhu cho mùi khác nhau ra sao. Tỷ lệ eugenol, có trộn đinh hương hay không thì cần phòng kiểm nghiệm.
Hương nhu trắng, hương nhu tía và chất làm nên mùi
Ở Việt Nam, hương nhu trắng thường là Ocimum gratissimum, cây bụi lá to, mùi hắc ấm; hương nhu tía là Ocimum tenuiflorum, có tài liệu ghi Ocimum sanctum, thân và lá ngả tím, mùi ngọt hơn. Cả hai cùng chi với húng quế. Tinh dầu được chưng cất hơi nước từ lá và ngọn cây.
Chất nổi bật trong tinh dầu hương nhu trắng thường là eugenol, cùng chất chính của nụ đinh hương. Vì vậy mùi cay ấm, hơi thuốc, gợi đinh hương là đúng bản chất. Kèm theo là các chất phụ cho nốt lá xanh, nốt chanh nhẹ, nốt ngọt. Tuỳ giống cây, nơi trồng và lúc thu hái, có lô hương nhu trắng lại nổi thymol hoặc chất khác hơn, mùi ngả về cỏ xạ hương; điều này làm hai lọ thật có thể ngửi khá khác nhau.
Hương nhu tía cũng thường có eugenol, nhưng kèm nhiều chất cho mùi ngọt, cay nhẹ kiểu hồi, nên tổng thể mềm hơn hương nhu trắng. Màu tinh dầu hương nhu từ vàng nhạt đến vàng nâu nhạt; để lâu sẫm hơn vì eugenol bị oxy hoá. Trên giấy, tinh dầu hương nhu bay hơi chậm vừa, có thể để quầng vàng nhạt trong một hai ngày.
Hương nhu bị pha thế nào và pha để làm gì
Trộn tinh dầu đinh hương. Tinh dầu đinh hương sẵn và rẻ hơn hẳn, mùi cùng tông. Thêm vào làm lọ hương nhu "đậm mùi" hơn mà người mua không nhận ra. Dấu hiệu: mùi đinh hương lấn át, thiếu nốt lá xanh, ngửi như hiệu thuốc nha khoa.
Thay bằng eugenol tách riêng. Eugenol có thể mua riêng; hoà với dầu nền hoặc một ít tinh dầu khác là ra lọ mùi cay ấm. Mùi phẳng, chỉ một nốt, giữ lâu trên giấy.
Pha dầu nền. Mùi nhẹ hẳn, giọt sánh, giấy còn vết loang trong mờ như dầu ăn sau hai ngày.
Dầu ngâm lá hương nhu. Lá hương nhu đun hoặc ngâm trong dầu ăn, dầu dừa, có khi kèm vỏ bưởi, bồ kết, rồi lọc, bán với tên tinh dầu hương nhu nhà làm. Dầu màu xanh nâu, sánh, mùi lá nấu, đông khi lạnh nếu là dầu dừa.
Nước nấu lá hương nhu. Lá nấu với nước, lọc, đóng chai; bản chất là nước có mùi, tan ngay vào nước, không để vết dầu, dễ hỏng nếu không có chất bảo quản.
Hương nhu, húng quế và các cây cùng chi: chỗ dễ lẫn
Húng quế cho tinh dầu khác. Húng quế, Ocimum basilicum, cùng chi với hương nhu nhưng tinh dầu thường giàu linalool hoặc methyl chavicol, mùi ngọt kiểu hồi, cam thảo, ít mùi đinh hương. Lọ ghi hương nhu mà ngửi ra húng quế ngọt thì có thể là nhầm cây khi thu hái hoặc nhầm nhãn khi chiết lẻ.
Hương nhu tía dễ bị gọi lẫn với húng. Thân lá tía của hương nhu tía khiến người không quen dễ lẫn với vài giống húng lá tía. Khi mua lá về tự làm, đó là chuyện của người hái; khi mua tinh dầu, tên khoa học trên nhãn là chỗ dựa duy nhất.
Mỗi giống, mỗi mùa một mùi. Hương nhu trồng nơi nắng nhiều hay ít, thu lúc ra hoa hay chưa, cất lá tươi hay lá héo đều làm tỷ lệ eugenol và các chất khác xê dịch. Một lọ đậm đinh hương, một lọ thoảng cỏ xạ hương có thể đều là hương nhu trắng thật.
Thứ cần nhớ. Đừng phán thật giả chỉ vì lọ này khác lọ quen dùng. Tìm những dấu hiệu lệch hẳn bản chất: vết dầu mỡ, đông khi lạnh, màu xanh đậm, mùi một nốt không đổi. Còn khác biệt về sắc thái mùi là chuyện bình thường của cây cỏ.
Tự thử tinh dầu hương nhu ở nhà
Cần giấy trắng thường, vài dải giấy, một cốc thuỷ tinh nước lạnh, một chai dầu ăn làm mẫu đối chứng, một lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp; nếu có, vài lá hương nhu tươi và vài nụ đinh hương khô trong bếp.
- Vò vài lá hương nhu tươi, ngửi để nhớ mùi lá: cay ấm, xanh, hơi ngọt. Bẻ một nụ đinh hương khô, ngửi để thấy chỗ khác: đinh hương cay ngọt, khô, không có mùi lá.
- Nhỏ một giọt tinh dầu lên dải giấy, cầm cách mặt một gang tay, phẩy nhẹ về phía mũi. So với hai mùi gốc: gần lá hương nhu có thêm nốt đinh hương là bình thường; chỉ đinh hương trơn là đáng nghi.
- Ngửi lại dải giấy sau một giờ và vài giờ. Tinh dầu hương nhu đổi dần, nốt lá xanh nhạt trước, còn lại cay ấm. Mùi giữ nguyên một nốt từ đầu tới cuối gợi ý eugenol hoặc hương liệu.
- Nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng cạnh một giọt dầu ăn, để hai ngày. Quầng vàng nhạt khô dần là bình thường; vết loang trong mờ, mềm như dầu ăn là có dầu béo.
- Nhỏ vài giọt vào cốc nước lạnh. Tinh dầu không tan, tụ thành giọt; nước cất lá tan ngay; lọ làm nước đục trắng đều có chất nhũ hoá hoặc cồn.
- Rót một ít vào lọ thuỷ tinh nhỏ, để ngăn mát vài giờ. Tinh dầu vẫn lỏng; dầu ngâm bằng dầu dừa đông trắng; dầu ngâm bằng dầu khác có thể đục.
Đừng dựa vào chuyện giọt nổi hay chìm trong nước: tinh dầu giàu eugenol có khối lượng riêng sát với nước, giọt có thể lơ lửng, nổi hay chìm tuỳ lô và tuỳ nhiệt độ, nên kết quả không nói được gì.
Mẹo thử hương nhu nói được tới đâu
Với hương nhu, mẹo hay bị hiểu sai nhất là coi mùi đinh hương như dấu hiệu giả.
| Mẹo hoặc kết quả | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Có mùi đinh hương là giả | Sai | Hương nhu trắng giàu eugenol, chất chính của đinh hương |
| Chỉ có mùi đinh hương, không có mùi lá | Đáng nghi trộn đinh hương hoặc eugenol | Tinh dầu hương nhu có thêm nốt lá xanh |
| Màu xanh lá đậm là nguyên chất | Sai | Màu xanh thường từ dầu ngâm lá hoặc phẩm màu |
| Thả nước nổi hay chìm | Không nói gì | Khối lượng riêng sát nước, thay đổi theo lô |
| Đông khi để ngăn mát | Gợi ý dầu ngâm bằng dầu dừa | Tinh dầu hương nhu không đông ở ngăn mát |
| Đốt thử | Sai, nguy hiểm | Mọi loại dầu đều cháy |
Tinh dầu thuộc loài hương nhu nào, tỷ lệ eugenol, có trộn tinh dầu đinh hương hay eugenol tách riêng không, chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được bằng phân tích thành phần, so với dải đặc trưng của loài.
Đọc nhãn, mua và cất tinh dầu hương nhu
Nhãn rõ ràng ghi hương nhu trắng hay hương nhu tía kèm tên khoa học Ocimum gratissimum hoặc Ocimum tenuiflorum, bộ phận chiết là lá và ngọn, cách chiết là chưng cất hơi nước. Chữ "clove" là đinh hương, không phải hương nhu; một lọ hương nhu có "clove oil" trong thành phần là lọ đã trộn, dù có thể ghi đúng. "Tulsi" là tên quen gọi của hương nhu tía.
Thành phần có dầu dừa, dầu ô liu, "nước", "chiết xuất" thì lọ không phải tinh dầu nguyên chất. Chữ "nhà nấu", "truyền thống" là lời kể, không phải thông số. Nhãn cần đơn vị chịu trách nhiệm, nơi sản xuất, ngày đóng hoặc hạn dùng.
Mua nơi người bán nói được loài, cách cất, cho xem phiếu phân tích lô khi bạn hỏi; mua lọ nhỏ trước. Cất chai thuỷ tinh tối màu, nắp kín, nơi mát, xa trẻ nhỏ và vật nuôi. Tinh dầu giàu eugenol làm mềm, ăn mòn một số loại nhựa, không chiết sang chai nhựa mỏng. Dầu ngâm lá thì cất như dầu ăn, dùng sớm, thấy mùi ôi là bỏ.
Nghi bị pha hoặc mua nhầm thì làm gì
Xác định trước mình đang cầm loại nào: tinh dầu chưng cất, dầu ngâm lá hay nước nấu lá. Nếu là dầu ngâm, nước nấu được bán đúng tên, bạn chỉ mua nhầm loại; nếu được bán với chữ "tinh dầu nguyên chất", đó là ghi sai, đáng phản ánh.
Giữ chai, nhãn, chứng từ, giấy thử có ghi ngày. Nhắn người bán điều bạn thấy, ví dụ "mùi chỉ có đinh hương, không có mùi lá", hỏi loài và phiếu phân tích lô. Cần bằng chứng thì gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm được công nhận. Không đăng tên người bán kèm cáo buộc khi chưa có kết quả.
Eugenol nồng độ cao gây kích ứng da, mắt và niêm mạc. Lỡ dính mắt, rửa nhiều nước sạch, đi khám nếu còn rát. Trẻ nuốt phải tinh dầu hương nhu hay đinh hương, đưa ngay tới cơ sở y tế, mang theo chai; không tự gây nôn. Không nhỏ tinh dầu vào đồ ăn uống.
Nếu sau phép thử bạn kết luận mình đang cầm dầu ngâm lá chứ không phải tinh dầu, cũng đừng vội đổ đi. Dầu ngâm vẫn là dầu ăn có mùi lá, dùng được theo đúng bản chất của nó nếu chưa ôi; chỉ cần dán lại nhãn cho đúng tên để người khác trong nhà không nhầm. Ngược lại, lọ có dấu hiệu lạ như mùi chua gắt, nổi váng, đổi màu nhanh thì ngừng dùng, giữ lại làm mẫu nếu định phản ánh.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu hương nhu có mùi đinh hương là bình thường không?
Bình thường. Hương nhu trắng thường giàu eugenol, chất chính của đinh hương, nên mùi cay ấm gợi đinh hương. Chỉ đáng nghi khi lọ có mùi đinh hương trơn, hoàn toàn không có nốt lá xanh, ngọt.
Hương nhu trắng và hương nhu tía khác nhau thế nào?
Hương nhu trắng thường là Ocimum gratissimum, lá to, mùi hắc ấm, đinh hương rõ. Hương nhu tía là Ocimum tenuiflorum, thân lá ngả tím, mùi ngọt hơn, có nốt cay nhẹ kiểu hồi. Nhãn tốt ghi tên khoa học.
Tinh dầu hương nhu màu xanh có phải loại nguyên chất không?
Thường không. Tinh dầu chưng cất vàng nhạt đến vàng nâu nhạt. Màu xanh lá đậm hay gặp ở dầu ngâm lá hương nhu, hoặc lọ đã thêm màu, không phải dấu hiệu của tinh dầu nguyên chất.
Dầu hương nhu nhà nấu có phải tinh dầu không?
Không. Lá hương nhu nấu hoặc ngâm trong dầu ăn, dầu dừa rồi lọc ra là dầu ngâm lá, bản chất là dầu béo có mùi hương nhu. Nó để vết dầu trên giấy, có thể đông khi lạnh và dễ ôi.
Ở nhà có phát hiện được hương nhu trộn tinh dầu đinh hương không?
Chỉ nghi được. Mùi đinh hương lấn át, thiếu nốt lá, đổi mùi ít trên giấy là gợi ý. Nhưng hai loại cùng giàu eugenol nên trộn tỷ lệ vừa phải thì mũi khó nhận; muốn chắc cần phân tích thành phần.
Vì sao không nên thử tinh dầu hương nhu bằng cách thả vào nước?
Tinh dầu giàu eugenol có khối lượng riêng sát với nước, nên giọt có thể nổi, lơ lửng hay chìm tuỳ lô và nhiệt độ. Kết quả đó không cho biết thật giả, dễ làm bạn nghi oan hoặc tin nhầm.