Không có phép thử tại nhà nào phát hiện được methanol trong rượu. Methanol không màu, mùi và vị gần giống ethanol, cháy với ngọn lửa tương tự và tạo tăm như rượu thường, nên đốt, lắc, ngửi hay nếm đều không cho câu trả lời. Cách bảo vệ duy nhất là chỉ mua rượu có nguồn rõ, và khi có dấu hiệu nghi ngộ độc sau uống thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Rượu bị pha cồn công nghiệp vì loại cồn này rẻ và dễ kiếm hơn cồn thực phẩm. Người pha có thể không biết hoặc không quan tâm cồn mình mua có methanol. Hậu quả của methanol rất nặng: tổn thương mắt có thể vĩnh viễn, tổn thương thần kinh, và tử vong, kể cả khi lượng uống không nhiều. Bài này giải thích methanol là gì, vì sao các mẹo đang truyền nhau đều không dùng được, nhận biết nguồn rượu rủi ro, dấu hiệu ngộ độc và những việc cần làm. Bài không hướng dẫn nếm, ngửi sát hay đốt rượu để thử, và không khuyến khích uống rượu.
Methanol là gì và vì sao nó nằm được trong rượu
Methanol và ethanol cùng là rượu theo nghĩa hoá học, phân tử rất giống nhau, cùng không màu, cùng tan trong nước, cùng bay hơi nhanh. Ethanol là thứ tạo nên rượu uống. Methanol dùng trong công nghiệp làm dung môi, nhiên liệu, nguyên liệu sản xuất hoá chất. Cồn công nghiệp, cồn kém tinh chế có thể chứa methanol với lượng đáng kể.
Điều nguy hiểm nằm ở cách cơ thể xử lý. Khi uống vào, gan chuyển methanol thành các chất trung gian độc hơn chính nó; các chất này gây toan máu và tấn công dây thần kinh thị giác, não. Quá trình chuyển hoá cần thời gian, nên người uống thường không thấy gì khác lạ trong vài giờ đầu, chỉ thấy say như say rượu thường. Đến khi triệu chứng rõ thì tổn thương đã bắt đầu.
Methanol cũng có thể sinh ra một lượng nhỏ tự nhiên khi lên men nguyên liệu nhiều pectin như trái cây, vỏ quả. Người nấu có nghề tách bỏ phần rượu đầu, và rượu sản xuất đúng quy định hiện hành phải nằm trong ngưỡng cho phép. Các vụ ngộ độc nặng hàng loạt thường gắn với rượu pha từ cồn không dành cho thực phẩm, không phải rượu nấu bình thường. Nhưng với người mua, hai nguồn này đều không nhìn thấy được, chỉ phòng kiểm nghiệm đo được.
Mẹo thử rượu đang truyền nhau và vì sao không mẹo nào dùng được
Mỗi mẹo dưới đây đều có người tin. Cột thứ hai trả lời thẳng: mẹo đó có nói được rượu có methanol hay không.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Đốt rượu, lửa xanh là an toàn | Không nói được gì về methanol | Methanol cũng cháy với ngọn lửa xanh nhạt, có khi khó thấy dưới ánh sáng ban ngày. Đốt rượu còn gây bỏng, cháy. |
| Lắc chai, tăm đều và lâu tan là rượu thật | Không | Tăm phụ thuộc độ cồn và sức căng bề mặt. Rượu pha methanol vẫn tạo tăm. |
| Ngửi thấy mùi hắc, gắt là có methanol | Không | Methanol tinh khiết có mùi gần như ethanol. Mùi hắc thường do tạp chất khác, còn rượu có methanol có thể ngửi rất êm. Ngửi sát rượu nghi độc cũng không nên. |
| Nếm một ít, thấy cay xé là rượu pha | Không, và nguy hiểm | Vị methanol không khác rõ. Nếm rượu nghi pha là đưa chất độc vào người. |
| Thả ớt, thả gạo, thả lá vào rượu xem đổi màu | Không | Không có phản ứng màu nào giữa methanol và các thứ này. |
| Que thử, bút thử mua trên mạng | Không đáng tin | Nhiều sản phẩm như vậy chỉ đo được độ cồn tổng hoặc không rõ nguyên lý. Phép định lượng methanol tin được cần thiết bị phòng kiểm nghiệm. |
| Uống ít thì không sao | Sai | Lượng methanol gây hại có thể nhỏ. Uống ít vẫn có thể ngộ độc nếu rượu chứa nhiều methanol. |
Kết luận của bảng rất đơn giản: nếu bạn đang phải thử để biết rượu có methanol hay không, thì chai rượu đó đã thiếu điều kiện duy nhất cần có là nguồn rõ ràng, và không nên uống.
Những nguồn rượu nên dừng lại trước khi mua
Vì không thử được, việc phòng tránh phải làm từ khâu chọn nguồn. Các tình huống dưới đây không có nghĩa rượu chắc chắn có methanol, nhưng là lúc nên dừng lại:
- Rượu không nhãn, không rõ ai nấu, bán qua tin nhắn hoặc chuyển tay nhiều lần, người bán không trả lời được nấu ở đâu, từ nguyên liệu gì.
- Rượu luôn có sẵn số lượng lớn, giao theo can, mà rẻ hơn hẳn mặt bằng chung của rượu nấu thủ công cùng loại. Rượu nấu cần thời gian ủ, chưng; nguồn cung vô hạn là điều bất thường.
- Rượu được giới thiệu là "rượu nếp quê" nhưng mùi rất sạch, không có chút mùi men nào, hoặc thơm một mùi đơn điệu như hương liệu. Bản thân điều này không chứng minh có methanol, nhưng cho thấy rượu là rượu pha, và câu hỏi cồn từ đâu ra trở nên quan trọng.
- Rượu ngâm sẵn với thảo mộc, động vật, trái cây đựng trong bình lớn mà không ai biết rượu nền lấy ở đâu. Màu và mùi của thứ ngâm che mất mọi dấu hiệu.
- Rượu ở các buổi tiệc lớn, đám đông, do một người mua gom từ nguồn không rõ. Các vụ ngộ độc nặng thường xảy ra hàng loạt vì nhiều người uống cùng một nguồn.
- Rượu đựng trong chai, can trước đây chứa hoá chất, dầu, dung môi, hoặc can không có nắp kín.
Ngược lại, rượu có nhãn đầy đủ của cơ sở có đăng ký, rượu từ người nấu bạn biết rõ và đã mua lâu năm, là những nguồn có người chịu trách nhiệm. Không nguồn nào bảo đảm tuyệt đối, nhưng khả năng truy ngược khác hẳn rượu trôi nổi.
Dấu hiệu nghi ngộ độc sau khi uống
Triệu chứng có thể đến muộn. Sau khi uống, người bị ngộ độc methanol có thể chỉ thấy say như bình thường. Các triệu chứng nặng thường xuất hiện sau vài giờ, có khi tới khoảng một ngày, khi cơ thể đã chuyển hoá methanol thành chất độc. Vì vậy không nên lấy việc "uống xong vẫn ổn" làm bằng chứng an toàn.
Mắt là nơi báo động sớm. Nhìn mờ, nhìn như có sương, thấy đốm sáng, chói mắt, khó nhìn trong ánh sáng bình thường, hay đồng tử giãn là những dấu hiệu rất đáng lo. Bất kỳ thay đổi thị lực nào sau khi uống rượu đều cần đi khám ngay.
Đau đầu, buồn nôn, đau bụng khác thường. Đau đầu dữ dội hơn lần say thường, nôn nhiều, đau bụng vùng trên rốn, chóng mặt, mệt lả là các dấu hiệu khác hay đi kèm.
Thở nhanh, khó thở, lơ mơ. Khi toan máu nặng lên, người bệnh thở nhanh, sâu, khó thở, lú lẫn, lơ mơ, có thể co giật hoặc hôn mê. Đây là tình trạng cấp cứu.
Nhiều người cùng uống có triệu chứng. Nếu sau một buổi uống có từ hai người trở lên thấy các dấu hiệu trên, khả năng rượu có vấn đề là rất cao. Báo ngay cho tất cả những người đã uống cùng nguồn, kể cả người đang thấy bình thường.
Việc cần làm ngay khi nghi ngộ độc rượu
Thứ tự dưới đây ưu tiên tính mạng trước, bằng chứng sau.
- Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Nói rõ người bệnh đã uống rượu, uống khoảng lúc nào, có ai khác uống cùng không. Ngộ độc methanol có cách điều trị đặc hiệu ở bệnh viện, và đến sớm quyết định rất nhiều tới kết quả.
- Không tự gây nôn, không cho uống thêm rượu, không dùng mẹo dân gian, không chờ người bệnh ngủ một giấc cho tỉnh. Người lơ mơ thì để nằm nghiêng, theo dõi hơi thở trong lúc chờ.
- Mang theo chai, can rượu còn lại, kể cả chai rỗng. Đậy kín, không đổ đi. Bác sĩ và cơ quan chức năng cần mẫu để xác định nguyên nhân.
- Báo cho những người đã uống cùng nguồn, cả những người chưa có triệu chứng, để họ đi kiểm tra.
- Ghi lại rượu mua ở đâu, của ai, lúc nào. Thông tin này giúp cơ quan y tế và cơ quan chức năng ngăn những người khác tiếp tục uống phải rượu từ cùng nguồn.
Việc xác định rượu có methanol hay không, mức bao nhiêu, thuộc về bệnh viện và phòng kiểm nghiệm. Người nhà không cần và không nên tự tìm cách thử phần rượu còn lại.
Đọc nhãn có giúp tránh rượu pha cồn công nghiệp không
Nhãn không đo được methanol, nhưng nhãn cho biết có ai đứng ra chịu trách nhiệm. Một chai rượu có tên cơ sở sản xuất, địa chỉ, độ cồn, thành phần, ngày sản xuất, cảnh báo về rượu là chai có thể truy ngược khi có sự cố. Rượu sản xuất có đăng ký theo quy định hiện hành phải được kiểm soát chỉ tiêu methanol.
Chú ý những nhãn chỉ có tên gọi gợi cảm xúc mà không có thông tin cơ sở, nhãn in mờ, sai chính tả, nắp chai có dấu hiệu đã mở rồi đóng lại, tem dán lệch. Những dấu hiệu đó không chứng minh rượu có methanol, nhưng cho thấy chai rượu có thể không đi ra từ nơi in trên nhãn.
Với rượu không nhãn, cách duy nhất còn lại là biết rõ người nấu. Khi không biết, việc an toàn nhất là không mua, nhất là cho những dịp nhiều người cùng uống.
Nếu đã mua rượu nghi pha mà chưa ai uống
Ngừng dùng, đậy kín, dán giấy ghi rõ "không uống" và để ngoài tầm với của trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay quên. Ghi lại nguồn mua. Không đổ ra cống hay rót sang chai khác trước khi quyết định có gửi kiểm nghiệm hay không.
Nếu muốn biết chắc, mẫu có thể gửi tới phòng kiểm nghiệm được công nhận để đo methanol. Khi phản ánh với người bán, chỉ nêu điều bạn quan sát được và yêu cầu người bán cho biết nguồn rượu; chưa có kết quả kiểm nghiệm thì chưa nên công khai quy kết. Nếu có người đã bị ngộ độc, thông tin về nguồn rượu cần được báo cho cơ sở y tế và cơ quan chức năng địa phương để kiểm tra.
Điều đáng nhớ hơn mọi mẹo: với rượu, hoài nghi là đủ lý do để không uống. Không có cảm giác nào trong miệng hay trong mũi cho phép bạn yên tâm về methanol.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào thử methanol trong rượu ở nhà không?
Không có cách nào đáng tin. Methanol không màu, mùi vị gần giống ethanol, cháy và tạo tăm như rượu thường. Chỉ phòng kiểm nghiệm với thiết bị chuyên dụng mới đo được.
Đốt rượu thấy lửa xanh thì có yên tâm được không?
Không. Cả ethanol và methanol đều cháy với ngọn lửa xanh nhạt nên phép đốt không phân biệt được. Đốt rượu trong nhà còn dễ gây bỏng và cháy, nên bỏ hẳn mẹo này.
Uống rượu xong vẫn bình thường thì có phải rượu an toàn?
Chưa chắc. Ngộ độc methanol thường xuất hiện muộn sau vài giờ, có khi khoảng một ngày. Nếu sau đó thấy nhìn mờ, đau đầu dữ dội, buồn nôn, khó thở thì cần gọi 115 hoặc đi viện ngay.
Nghi ngộ độc rượu có nên tự gây nôn không?
Không nên. Việc cần làm là gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai rượu. Người lơ mơ thì để nằm nghiêng và theo dõi hơi thở trong lúc chờ.
Rượu nấu thủ công có methanol không?
Lên men nguyên liệu nhiều pectin như trái cây có thể sinh một lượng nhỏ methanol, người nấu có nghề tách bỏ phần rượu đầu. Các vụ ngộ độc nặng thường gắn với rượu pha cồn không dành cho thực phẩm. Người mua không phân biệt được hai trường hợp, nên nguồn rõ ràng là điều kiện bắt buộc.
Que thử rượu bán trên mạng có dùng được không?
Không nên tin. Nhiều sản phẩm như vậy chỉ ước lượng độ cồn tổng hoặc không rõ nguyên lý đo. Định lượng methanol đáng tin cần thiết bị của phòng kiểm nghiệm được công nhận.
Có người uống cùng đã bị ngộ độc thì mình phải làm gì?
Đi khám ngay dù đang thấy bình thường, báo cho cơ sở y tế biết đã uống cùng nguồn rượu, và giữ lại phần rượu còn lại để giao cho bác sĩ hoặc cơ quan chức năng.