Giấm gạo lên men có mùi cơm rượu chua thơm, vị chua dịu và hậu hơi ngọt, thường hơi đục và có thể tạo màng con giấm; giấm pha từ axit axetic chua gắt, mùi phẳng chỉ có mùi chua, trong vắt và không bao giờ sinh con giấm. Pha loãng nếm thử, ngửi nhẹ và để yên ở chỗ ấm vài ngày là đủ phân biệt phần lớn trường hợp, nhưng giấm lên men đã thanh trùng và giấm pha có thêm hương thì khó hơn.
Giấm bị pha vì lên men cần thời gian, còn pha axit với nước thì xong trong vài phút. Giấm pha từ axit axetic dùng cho thực phẩm, ghi rõ trên nhãn, là sản phẩm hợp pháp và dùng được; chuyện chỉ thành vấn đề khi nó bị bán dưới tên giấm gạo lên men, hoặc khi axit dùng để pha không dành cho thực phẩm. Bài này nói về giấm gạo; giấm táo có bài riêng trong danh mục.
Giấm gạo lên men hình thành ra sao và vì sao nó thơm
Giấm gạo đi qua hai lần lên men. Lần đầu, cơm hoặc gạo nếp được ủ với men để tinh bột thành đường rồi thành cồn, giống như làm cơm rượu. Lần hai, nhóm vi khuẩn axetic trong không khí hoặc trong con giấm cũ dùng oxy để biến cồn thành axit axetic. Đó là lý do giấm nuôi phải để miệng hũ thoáng, đậy vải chứ không đậy kín.
Ngoài axit axetic, hai lần lên men để lại nhiều chất khác: một ít đường chưa chuyển hết, axit hữu cơ khác, este mùi trái chín, hợp chất từ gạo. Nhờ vậy giấm gạo có mùi cơm rượu chua, vị chua tròn, sau khi chua có chút ngọt và mùi gạo. Giấm nuôi lâu ngày thì dịu và thơm hơn giấm mới.
Vi khuẩn axetic tạo ra một lớp màng nhầy, dai, màu trắng ngà trên mặt giấm, người ta gọi là con giấm hay mẹ giấm. Màng này là cellulose do vi khuẩn tiết ra, là dấu hiệu giấm đang sống. Giấm lên men chưa lọc kỹ thường hơi đục, có cặn mịn lắng đáy. Màu thay đổi theo nguyên liệu: gạo tẻ cho màu trắng đục hoặc vàng nhạt, nếp cẩm cho màu tím hồng.
Giấm lên men bán đóng chai thường được lọc và thanh trùng để không tiếp tục lên men trong chai. Sau thanh trùng, giấm trong hơn và không tạo con giấm nữa, nhưng mùi cơm rượu và vị chua tròn vẫn còn.
Giấm gạo tẻ, giấm nếp, giấm bỗng: mỗi loại trông ra sao
Giấm gạo tẻ. Nuôi từ cơm gạo tẻ hoặc nước cơm rượu, màu trắng đục đến vàng rất nhạt, chua vừa, mùi cơm rượu nhẹ. Đây là loại phổ biến nhất trong bếp, dùng pha nước chấm, trộn gỏi, ngâm rau củ.
Giấm nếp. Từ cơm rượu nếp, mùi thơm đậm hơn, vị ngọt hậu rõ hơn vì nếp cho nhiều đường. Giấm nếp cẩm có màu tím hồng tự nhiên từ vỏ hạt; màu này nhạt dần và ngả nâu khi để lâu, không giữ được sắc tím tươi mãi.
Giấm bỗng. Nuôi từ bỗng rượu, tức phần bã còn lại sau khi nấu rượu. Giấm bỗng có mùi rượu và mùi men rõ, hơi đục, chua dịu, là loại nhiều nhà dùng nấu canh, nấu riêu. Vì bã còn nhiều chất, giấm bỗng hay có cặn và tạo con giấm nhanh.
Giấm nuôi lâu và giấm mới. Giấm mới nuôi chua gắt hơn và mùi rượu còn rõ vì cồn chưa chuyển hết; giấm để lâu tròn vị, mùi rượu mất dần. Vì thế đừng vội kết luận giấm mới nuôi là giấm pha chỉ vì nó gắt; hãy xem nó còn mùi cơm rượu hay không.
Kiểu giấm pha thường gặp và dấu hiệu từng kiểu
Axit axetic pha nước. Kiểu đơn giản nhất: axit axetic đậm đặc hạ nồng độ bằng nước. Trong vắt như nước lọc, mùi chua sốc lên mũi, vị chua gắt cắt ngang lưỡi rồi tắt, không có hậu ngọt hay mùi gạo. Đây là giấm ăn công nghiệp, dùng được nếu ghi đúng tên và dùng axit thực phẩm.
Axit pha thêm đường, hương. Để giống giấm lên men, người pha thêm chút đường cho dịu, hương liệu mùi gạo hay mùi trái cây. Mùi có thể dễ chịu lúc mới mở nắp nhưng đơn điệu, ngửi lần hai lần ba vẫn đúng một nốt.
Giấm lên men pha loãng hoặc trộn axit. Lấy giấm lên men thật làm nền, thêm nước và axit để tăng lượng. Mùi gạo còn nhưng nhạt, độ chua không cân. Kiểu này khó nhận ra nhất bằng giác quan.
Giấm nhuộm màu. Giấm trắng pha màu cho giống giấm nếp cẩm hay giấm để lâu. Màu đều tăm tắp, không có cặn, pha vào nước thấy màu loang ra rất nhanh. Chất tạo màu không được phép dùng cho thực phẩm là rủi ro thật ở kiểu này.
Axit không dành cho thực phẩm. Rủi ro nặng nhất và không nhìn thấy được: axit kỹ thuật có thể lẫn tạp chất kim loại. Không có cách nhận ra ở nhà; chỉ nguồn rõ ràng và phòng kiểm nghiệm trả lời được.
Ba phép thử giấm gạo ở nhà, từng bước
Giấm là thực phẩm bình thường nên nếm một lượng nhỏ đã pha loãng là an toàn. Chuẩn bị hai ly nhỏ, một thìa cà phê, nước lọc, một hũ thủy tinh sạch và một miếng vải màn.
- Ngửi nhẹ. Rót một ít giấm ra chén, để cách mặt khoảng một gang tay, dùng tay phẩy hơi về phía mũi. Giấm lên men có mùi chua kèm mùi cơm rượu, mùi gạo, đôi khi mùi trái chín. Giấm pha axit cho mùi chua gắt đâm thẳng lên mũi, không có lớp mùi phía sau. Không cúi sát hít mạnh, hơi axit gây cay mũi.
- Pha loãng nếm. Cho một thìa cà phê giấm vào khoảng nửa ly nước, khuấy, nếm một ngụm nhỏ. Giấm lên men chua tròn, sau đó còn chút ngọt và mùi gạo. Giấm pha axit chua gắt, sạch, tắt nhanh, có thể hơi đắng chát cuối lưỡi. Làm cùng lúc với một mẫu giấm bạn tin chắc để so, dễ đọc hơn nhiều.
- Lắc và nhìn. Rót giấm vào ly trong, lắc mạnh. Giấm lên men thường tạo lớp bọt mịn tồn tại lâu hơn vì có chất tan từ gạo; giấm pha axit bọt tan gần như ngay. Nhìn ly về phía cửa sổ: giấm lên men chưa lọc hơi đục, có cặn mịn; giấm pha trong vắt.
- Để yên ở chỗ ấm. Rót khoảng một chén giấm vào hũ thủy tinh sạch, thêm một thìa cơm rượu hoặc chút nước vo gạo nếu muốn, đậy vải màn, để chỗ thoáng, ấm, tránh nắng trong khoảng một đến hai tuần. Giấm lên men chưa thanh trùng thường bắt đầu có màng mỏng trên mặt. Giấm pha axit không bao giờ tạo màng.
- Ghi lại kết quả từng bước. Ba bước cùng nghiêng về một phía thì kết luận khá chắc; các bước mâu thuẫn nhau thì chuyển sang đọc nhãn và hỏi nguồn.
Nếu trong lúc để yên thấy mốc xanh, mốc đen, mùi thối thay vì mùi chua, đó là giấm bị nhiễm, bỏ đi, không liên quan tới thật hay pha.
Giới hạn của các phép thử và mẹo về giấm
Phép thử ở trên tách được giấm pha axit thô với giấm lên men chưa lọc. Nhiều mẹo khác thì không nói được gì.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Không có con giấm là giấm pha | Không chắc | Giấm lên men đã lọc và thanh trùng cũng không tạo con giấm. Chỉ giấm chưa thanh trùng mới tạo màng. |
| Giấm đục là giấm thật | Gợi ý, không chắc | Giấm lên men chưa lọc hay đục, nhưng giấm pha cũng có thể bị làm đục bằng bột hoặc nước vo gạo. |
| Giấm càng chua càng nguyên chất | Sai | Độ chua phụ thuộc lượng axit axetic, pha axit đậm thì rất chua. Giấm lên men thường chua dịu hơn. |
| Thả trứng, thả vỏ trứng xem sủi | Không phân biệt được | Mọi loại giấm đều có axit, đều làm vỏ trứng sủi bọt. Phép này chỉ cho biết có axit. |
| Ngửi thấy mùi trái cây là giấm lên men | Không chắc | Hương liệu tạo được mùi này. Cần mùi cơm rượu, mùi gạo đi kèm và mùi phải thay đổi khi để thoáng. |
| Biết axit dùng để pha có phải loại thực phẩm | Không làm được ở nhà | Tạp chất kim loại, nồng độ chính xác, nguồn gốc axit chỉ phòng kiểm nghiệm đo được. |
Điều cần nhớ: các phép thử giấm chỉ trả lời câu "lên men hay pha", không trả lời câu "có sạch không". Câu thứ hai thuộc về nguồn mua và kiểm nghiệm.
Đọc nhãn giấm gạo: chữ nào đáng tin
Nhãn giấm đóng chai thường ghi tên, thành phần, độ chua, cơ sở chịu trách nhiệm, hạn dùng. Phần thành phần là phần quyết định. Giấm lên men ghi nguyên liệu như gạo, nếp, nước, men, có khi ghi rõ "lên men tự nhiên". Giấm pha ghi axit axetic, nước, có thể thêm đường, hương liệu, chất điều chỉnh độ axit, chất tạo màu.
Tên gọi "giấm gạo" trên chai không tự động có nghĩa là lên men từ gạo; có sản phẩm chỉ thêm hương gạo. Chữ "nguyên chất" chỉ có giá trị khi thành phần không có axit axetic pha thêm hay hương liệu. Độ chua ghi trên nhãn là nồng độ axit, không phải chỉ số chất lượng. Hạn dùng của giấm thường dài vì axit tự bảo quản; giấm lên men chưa thanh trùng có thể ghi lưu ý sẽ có cặn, có màng, đó là thông tin trung thực chứ không phải lỗi.
Giấm chia lẻ không nhãn, đựng trong chai nhựa tái dùng, khó đoán nguồn axit. Giấm nhà nuôi của người quen thì ngược lại, thường dễ nhận ra qua mùi và con giấm.
Mua giấm gạo ở đâu, cất ra sao và lỡ mua giấm nghi pha thì làm gì
Nguyên lý chọn nguồn với giấm giống mọi mặt hàng lên men: người làm biết rõ quy trình và nói được giấm nuôi bao lâu, từ nguyên liệu gì; người bán có tên, có địa chỉ; mua chai nhỏ trước để thử ba bước ở trên. Nếu muốn chắc chắn hoàn toàn về nguồn, nuôi giấm tại nhà từ cơm rượu và một miếng con giấm cũ là cách đơn giản nhất.
Cất giấm trong chai thủy tinh hoặc hũ sành, tránh chai nhựa mỏng và đồ kim loại vì axit ăn mòn kim loại, kéo theo vị lạ. Giấm nuôi để nơi thoáng, đậy vải, giấm đóng chai đậy kín sau khi mở. Có màng hay cặn ở giấm lên men là bình thường; có mốc màu, mùi hôi thì bỏ.
Nếu đã mua giấm được giới thiệu là lên men mà phép thử nghiêng về giấm pha, ngừng dùng chai đó cho các món cần mùi giấm gạo, giữ lại chai và thông tin mua. Hỏi người bán về quy trình làm, đề nghị đổi trả. Không nên kết luận người bán dùng axit độc hại chỉ vì giấm chua gắt; giấm pha axit thực phẩm vẫn dùng được, chỉ là bị bán sai tên. Khi giấm có màu lạ, mùi hoá chất, hoặc ăn vào thấy rát họng, đau bụng bất thường, ngừng ngay và đi khám; mẫu còn lại có thể gửi phòng kiểm nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Giấm gạo không có con giấm có phải giấm pha không?
Không chắc. Giấm lên men đã lọc và thanh trùng cũng không tạo con giấm. Cần xem thêm mùi cơm rượu, vị chua tròn khi pha loãng và phần thành phần trên nhãn.
Con giấm trong chai có ăn được không?
Con giấm là màng cellulose do vi khuẩn axetic tạo ra, là dấu hiệu giấm đang sống, thường được vớt ra dùng nuôi mẻ giấm mới chứ không ăn. Nếu trên màng có mốc xanh, mốc đen thì bỏ cả hũ.
Giấm ăn công nghiệp có độc không?
Giấm pha từ axit axetic dùng cho thực phẩm, ghi rõ trên nhãn, là sản phẩm hợp pháp và dùng được. Rủi ro chỉ đến từ axit không dành cho thực phẩm, loại này phải nhờ phòng kiểm nghiệm mới biết.
Thả vỏ trứng vào giấm thấy sủi bọt có chứng minh giấm thật không?
Không. Mọi loại giấm đều chứa axit nên đều làm vỏ trứng sủi bọt, dù là giấm nuôi từ cơm rượu hay giấm pha từ axit. Phép này chỉ cho biết trong chai có axit, không phân biệt lên men hay pha.
Giấm gạo để lâu bị đục, có cặn có hỏng không?
Với giấm lên men, đục nhẹ và cặn mịn là bình thường. Giấm chỉ hỏng khi có mốc màu, mùi hôi hoặc mùi lạ thay cho mùi chua. Giấm pha axit thì ít khi tự đục; đục bất thường nên xem lại nguồn.
Có nên dùng chai nhựa đựng giấm lâu ngày không?
Nên tránh chai nhựa mỏng tái dùng và đồ kim loại vì axit có thể làm biến chất vật chứa. Chai thủy tinh hoặc hũ sành là lựa chọn an toàn và giữ mùi tốt hơn.