Dầu mè rang thật có màu nâu hổ phách đến nâu sẫm, thơm mùi mè rang sâu và bền, chỉ vài giọt đã dậy mùi cả bát canh; dầu mè ép sống thì vàng nhạt, mùi mè nhẹ. Dầu nâu sẫm mà rưới cả thìa vẫn nhạt mùi, hoặc mùi thơm gắt rồi tắt ngay, là dấu hiệu dầu pha dầu khác hay được thêm hương.
Dầu mè đắt vì một lượng mè lớn mới ép ra một chai dầu nhỏ, trong khi người mua thường chỉ nhận biết nó qua màu nâu và mùi thơm. Hai thứ đó lại dễ làm giả nhất: pha dầu nành rồi thêm màu, thêm hương. Ở nhà bạn phân biệt được dầu rang với dầu sống, bắt được dầu pha loãng thấy rõ, dầu thêm hương thô. Pha tỷ lệ nhỏ thì cần kiểm nghiệm, và bài này sẽ chỉ rõ ranh giới đó.
Dầu mè rang và dầu mè sống: vì sao khác màu khác mùi
Hạt mè chứa nhiều dầu, đạm và một ít đường. Khi rang, đạm và đường phản ứng với nhau dưới nhiệt, tạo màu nâu và hàng loạt chất thơm của mè rang. Ép mè đã rang, những chất thơm và màu ấy theo dầu ra ngoài, nên dầu mè rang nâu và thơm đậm. Rang càng kỹ dầu càng sẫm, mùi càng sâu, nhưng rang quá thì có mùi khét và vị đắng.
Dầu mè ép từ hạt chưa rang, thường gọi là dầu mè sống hay dầu mè ép lạnh, có màu vàng nhạt, mùi mè nhẹ, gần với dầu ăn thường. Đây là hai sản phẩm khác nhau, dùng khác nhau: dầu rang để rưới, trộn, làm dậy mùi món ăn; dầu sống để xào nấu như dầu thường.
Mè đen và mè trắng cho dầu hơi khác nhau. Dầu mè đen rang thường sẫm hơn, mùi đậm, hơi có hậu đắng nhẹ. Dầu mè trắng rang nâu sáng hơn, mùi thơm ngọt hơn.
Một đặc điểm của dầu mè thật là mùi bền: rưới vào món nóng, mùi lan ra và còn đó khi bạn ăn xong. Dầu mè rang thật cũng ít khi đông đặc trong ngăn mát, chỉ hơi sánh hoặc hơi đục. Để yên lâu có thể lắng chút cặn mịn nếu là dầu ép thủ công.
Dầu mè hay bị pha thế nào, pha để được gì
Pha dầu nành, dầu thực vật. Kiểu phổ biến nhất. Dầu nền rẻ, không mùi, trộn vào dầu mè rang để tăng lượng. Màu nhạt đi, mùi mè loãng. Để che, người pha có thể thêm màu nâu và hương mè.
Thêm hương mè tổng hợp. Hương mè rang tổng hợp cho mùi thơm mạnh ngay lúc mở nắp. Nhưng mùi này thường "một chiều", thiếu cái ấm và hậu bùi của mè thật, và bay nhanh khi gặp nhiệt.
Thêm màu cho giống dầu rang. Dầu mè sống hoặc dầu pha được nhuộm nâu để trông như dầu rang. Màu đẹp đều nhưng mùi không tương xứng: nâu sẫm mà thơm rất nhẹ.
Ghi dầu mè cho sản phẩm hỗn hợp. Nhiều chai ghi to "dầu mè" ở mặt trước nhưng phần thành phần là dầu mè trộn dầu đậu nành theo tỷ lệ. Nếu tỷ lệ được ghi rõ, đó là sản phẩm hỗn hợp hợp lệ chứ không phải giả; người mua chỉ cần đọc kỹ.
Mè kém, mè cũ. Mè để lâu, ẩm, có mùi dầu cũ ép ra dầu có vị đắng, mùi hôi. Không phải pha, nhưng là lý do dầu mè chai lẻ đôi khi khó dùng.
Thử dầu mè tại nhà
Cần một chén thuỷ tinh trong, khăn giấy trắng, một chén nước nóng hoặc canh nóng, ánh sáng ban ngày.
- Rót một thìa dầu ra chén thuỷ tinh, soi lên ánh sáng cửa sổ. Ghi nhận màu: nâu hổ phách, nâu sẫm, hay vàng nhạt. Đối chiếu với tên trên chai: chai ghi dầu mè rang mà dầu vàng nhạt là sai loại.
- Phẩy tay trên miệng chén để ngửi. Dầu mè rang thật thơm sâu, ấm, có hậu bùi. Mùi ngọt gắt như hương bánh kẹo hoặc mùi khét mạnh thì để ý.
- Nhỏ ba bốn giọt dầu vào một chén nước nóng hoặc canh nóng. Dầu mè rang thật làm cả chén dậy mùi mè rõ, mùi còn sau vài phút. Dầu pha loãng thì cần nhiều hơn hẳn mới có mùi, và mùi tắt nhanh.
- Chấm một giọt lên khăn giấy trắng, để mười lăm phút. Dầu thật để lại vết loang màu nâu nhạt, đều từ tâm ra viền. Tâm nâu nhưng viền loang không màu rộng hơn hẳn thì nghi màu được thêm vào hoặc dầu nền khác.
- Cho chén dầu vào ngăn mát hai giờ. Dầu mè thật thường chỉ hơi sánh. Đông thành mảng trắng nhiều là có dầu khác lẫn vào, thường là dầu có nhiều chất béo no.
- Nếm một chút dầu trộn với ít cơm hoặc rau luộc. Dầu thật bùi, thơm, hơi đắng nhẹ ở dầu mè đen. Đắng gắt, chát, mùi dầu cũ thì không dùng.
Phép thử chén nước nóng là phép thử có ích nhất ở nhà vì nó so trực tiếp lượng dầu với lượng mùi. Làm song song với một chai dầu mè bạn đã tin tưởng sẽ cho bạn so sánh rõ hơn nhiều.
Mẹo về dầu mè: cái nào đáng tin
Mẹo nhận biết dầu mè trên mạng khá nhiều, phần lớn chỉ nói được một phần.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Dầu càng nâu càng nguyên chất | Sai | Màu có thể được thêm; dầu mè sống thật lại vàng nhạt |
| Thơm nồng khi mở nắp là thật | Không chắc | Hương tổng hợp thơm mạnh lúc đầu, bay nhanh khi nấu |
| Vài giọt vào canh nóng dậy mùi | Có ích, loại được dầu pha loãng nhiều | So lượng dầu với lượng mùi; pha ít vẫn qua được |
| Giấy thấm có viền không màu | Gợi ý có màu thêm hoặc dầu nền khác | Cần thêm phép thử khác để chắc |
| Ngăn mát đông nhiều | Gợi ý có dầu nhiều chất béo no | Không cho biết tỷ lệ |
| Dầu có lẫn dầu nành bao nhiêu phần | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần phân tích thành phần axit béo và chất đặc trưng của mè |
Phép thử ở nhà loại được dầu pha thô và dầu thêm màu, thêm hương vụng. Với dầu pha tỷ lệ vừa phải và có hương tốt, bạn chỉ biết chắc qua kiểm nghiệm hoặc qua việc chọn đúng nguồn.
Đọc nhãn dầu mè: dầu mè, dầu mè hỗn hợp, dầu mè thơm
Đọc mục thành phần trước mặt trước. Dầu mè đơn chất chỉ có một dòng: dầu mè, hoặc dầu mè rang. Nếu thấy "dầu đậu nành", "dầu thực vật", kèm tỷ lệ, đó là dầu mè hỗn hợp. Sản phẩm hỗn hợp có ghi tỷ lệ là hợp lệ, chỉ là bạn đang mua một thứ khác với dầu mè nguyên chất.
Những tên như "dầu mè thơm", "dầu hương mè", "dầu trộn mè" thường là dầu hỗn hợp hoặc dầu có thêm hương. Có "hương liệu", "hương mè tổng hợp" trong thành phần thì mùi bạn ngửi không hoàn toàn đến từ mè.
Xem chữ "rang" hay "ép lạnh" để biết loại, đối chiếu với màu dầu. Xem đơn vị chịu trách nhiệm, ngày sản xuất, hạn dùng. Dầu mè rang có nhiều chất chống oxy hoá tự nhiên từ mè nên khá bền, nhưng mở rồi vẫn nên dùng trong vài tháng.
Chữ "nguyên chất", "100%" trên mặt trước là lời cam kết của người bán; khi thành phần ghi khác, thành phần mới là thứ có giá trị.
Lỗi hay gặp nhất của người mua là nhìn màu nâu và hình hạt mè trên nhãn rồi mặc định đó là dầu mè rang nguyên chất. Ở quầy hàng, các chai dầu mè đơn chất, dầu mè hỗn hợp và dầu hương mè thường đứng cạnh nhau, màu na ná nhau. Dành vài giây lật chai đọc thành phần là cách rẻ nhất để không mua nhầm, rẻ hơn mọi phép thử bạn làm sau khi đã mang về.
Mua dầu mè ở đâu đáng tin và cất ra sao
Dầu mè rang dùng ít mỗi lần, một chai nhỏ có khi dùng cả tháng, nên không cần mua chai to. Chọn nơi bán có người đứng ra chịu trách nhiệm về sản phẩm, có nhãn đầy đủ, hoặc nguồn ép mà bạn biết người làm. Dầu rẻ hơn hẳn mặt bằng chung mà vẫn ghi nguyên chất thì nên đọc kỹ thành phần trước khi bỏ vào giỏ.
Cách chắc tay nhất với dầu mè là tự chọn hạt: mua mè hạt chắc, không mùi dầu cũ, không mọt, rồi mang đến nơi ép tại chỗ. Bạn biết hạt nào vào máy, rang tới đâu, và có thể nhờ rang vừa phải để dầu không khét.
Khi mới mua của một nguồn, giữ lại vài thìa dầu trong lọ nhỏ có ghi ngày làm "dầu mẫu". Lần sau mua tiếp, so màu và làm phép thử chén nước nóng song song với lọ mẫu; khác hẳn thì hỏi người bán. Cách làm này giúp bạn phát hiện khi một nguồn quen bắt đầu đổi hàng.
Cất chai nơi tối, xa bếp, đậy kín sau mỗi lần dùng. Chai thuỷ tinh màu tối giữ dầu tốt hơn chai trong. Không cần để tủ lạnh. Dầu chuyển mùi hôi kiểu sơn cũ, đắng gắt là đã ôi, nên bỏ dù chưa hết hạn.
Nghi dầu mè bị pha thì làm gì
Trước tiên đừng vội đổ đi. Chai dầu là bằng chứng duy nhất của bạn, nhất là khi mua chai không nhãn. Đậy kín, để nơi mát, chụp ảnh nhãn, mục thành phần và màu dầu khi soi lên ánh sáng; ghi ngày mua, nơi mua, tin nhắn hoặc hoá đơn nếu có.
Phản ánh với người bán bằng những gì bạn quan sát được: dầu ghi rang mà màu vàng nhạt, vài giọt vào nước nóng không dậy mùi, giấy thấm có viền loang không màu. Mô tả cụ thể giúp người bán thật kiểm lại lô hàng của họ, và tránh cho bạn chuyện quy kết người khác gian dối khi chưa có căn cứ.
Nếu cần căn cứ chắc chắn để đổi trả hoặc phản ánh tới cơ quan chức năng, gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận. Họ sẽ hướng dẫn lượng mẫu, cách đóng mẫu và chỉ tiêu nên kiểm để biết dầu có lẫn dầu khác hay không.
Người dị ứng mè cần lưu ý riêng: dầu mè ép thủ công chưa tinh luyện có thể còn đạm mè. Có biểu hiện nổi mẩn, ngứa họng, khó thở sau khi ăn món có dầu mè thì đi khám ngay; khó thở nặng thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Dầu mè màu vàng nhạt có phải dầu giả không?
Không nhất thiết. Dầu mè ép từ hạt chưa rang có màu vàng nhạt và mùi nhẹ. Nó chỉ sai khi chai ghi là dầu mè rang mà màu và mùi lại như dầu sống.
Vì sao dầu mè rưới nhiều mà vẫn không thơm?
Thường do dầu pha loãng với dầu khác, dầu mè sống bị nhầm loại, hoặc dầu đã để lâu. Thử vài giọt vào chén nước nóng và so với một chai đáng tin để biết.
Dầu mè đen và dầu mè trắng loại nào thật hơn?
Cả hai đều là dầu mè thật nếu đúng nguồn. Dầu mè đen rang thường sẫm, mùi đậm, hậu hơi đắng; dầu mè trắng rang sáng màu hơn, thơm ngọt hơn.
Dầu mè hỗn hợp có phải hàng giả không?
Không, nếu nhãn ghi rõ thành phần và tỷ lệ. Đó là sản phẩm khác dầu mè nguyên chất. Chỉ khi ghi nguyên chất mà thực tế là hỗn hợp mới là ghi sai.
Dầu mè để ngăn mát đông lại có sao không?
Dầu mè thật thường chỉ hơi sánh hoặc hơi đục khi lạnh. Đông thành mảng trắng nhiều là dấu hiệu có dầu khác lẫn vào, nên kiểm thêm bằng mùi và chén nước nóng.
Người dị ứng mè có dùng được dầu mè không?
Nên tránh, nhất là dầu mè ép thủ công chưa tinh luyện vì có thể còn đạm mè. Người có tiền sử dị ứng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.