Dầu ô liu extra virgin thật có màu từ vàng lục đến vàng óng, thơm mùi cỏ tươi, lá xanh hoặc trái cây, và khi nếm có vị đắng nhẹ, cảm giác cay rát ở cổ họng. Dầu "ô liu" mà không mùi, không đắng, không cay thì nhiều khả năng là loại tinh luyện như pomace, light, hoặc đã pha dầu hạt; còn mẹo để tủ lạnh xem có đông không thì không đủ để kết luận.
Dầu ô liu là mặt hàng nhập khẩu với nhiều hạng, trên nhãn lại toàn chữ nước ngoài, nên người mua dễ nhầm hạng thấp với hạng cao hơn là nhầm thật với giả. Ở bếp nhà, mũi và lưỡi là công cụ có ích nhất; nhãn đọc đúng còn có ích hơn. Pha với dầu hạt ở tỷ lệ nhỏ, hay dầu đã cũ trong chai mới, là chuyện chỉ kiểm nghiệm hoặc người nếm được đào tạo mới trả lời chắc.
Dầu ô liu extra virgin thật trông, ngửi, nếm ra sao và vì sao
Dầu ô liu extra virgin được ép từ trái ô liu tươi, chỉ bằng cách cơ học, không dùng nhiệt cao, không dùng dung môi, không tinh luyện. Trái ô liu là trái cây, nên dầu giữ lại những chất thơm của trái tươi: mùi cỏ mới cắt, lá xanh, táo xanh, có loại thơm như cà chua hay hạnh nhân. Mùi này dễ bay, nên dầu mới ép thơm nhất.
Vị đắng và cảm giác cay ở cổ họng đến từ các hợp chất phenol tự nhiên của trái ô liu. Dầu càng nhiều phenol càng đắng, càng cay. Đây là dấu hiệu tốt, không phải lỗi; nhiều người lần đầu nếm tưởng dầu hỏng.
Màu không phải chỉ dấu chất lượng. Dầu ép từ trái xanh có màu lục; từ trái chín hơn có màu vàng. Dầu nhuộm màu xanh để trông "tươi" cũng từng xảy ra, nên đừng chọn theo màu.
Dầu ô liu thật có thể vẩn đục, đông từng hạt hoặc đông một phần khi lạnh, tuỳ giống ô liu và lượng sáp tự nhiên. Không có một mức nhiệt đông chung cho mọi chai, và đó là lý do mẹo tủ lạnh không dùng được.
Một điểm người mua hay bỏ qua: dầu ô liu không phải loại càng để lâu càng ngon. Dầu ô liu mất dần mùi tươi theo thời gian kể từ ngày ép, nhanh hơn nếu gặp nắng và nóng. Chai dầu thật mà cũ có thể nếm nhạt như dầu hạng thấp.
Các hạng dầu ô liu và kiểu pha thường gặp
Extra virgin. Hạng cao nhất, ép cơ học, đạt yêu cầu cả hoá học lẫn cảm quan: có mùi trái, không có lỗi mùi. Dùng trộn salad, rưới món nguội, xào nhẹ.
Virgin. Cũng ép cơ học nhưng có lỗi mùi nhẹ hoặc chỉ tiêu kém hơn một chút. Ít gặp trên kệ bán lẻ.
Olive oil, pure, light. Phần lớn là dầu ô liu đã tinh luyện, pha thêm ít dầu virgin để có chút mùi. Chữ "light" chỉ nghĩa là nhạt mùi, nhạt màu, không phải ít béo hơn. Hợp để chiên, xào.
Pomace. Dầu chiết từ bã ô liu sau khi ép, bằng dung môi, rồi tinh luyện. Gần như không mùi, giá thấp hơn. Là sản phẩm hợp lệ nếu ghi đúng tên, nhưng không phải dầu ô liu nguyên chất.
Pha dầu hạt. Trộn dầu hướng dương, dầu đậu nành, dầu cải vào dầu ô liu rồi bán như extra virgin. Dầu nhạt mùi trái, thiếu vị đắng cay, mùi gần với dầu ăn thường.
Dầu cũ đóng chai. Dầu cũ, đã mất mùi tươi, có mùi mỡ cũ hoặc mùi sáp nến. Không phải pha, nhưng không còn là extra virgin đúng nghĩa.
Nếm dầu ô liu ở nhà để biết đúng hạng
Đây là cách người làm nghề nếm dầu ô liu, rút gọn cho bếp nhà. Cần một ly thuỷ tinh nhỏ, nước lọc và một miếng táo xanh hoặc bánh mì trắng để làm sạch miệng.
- Rót khoảng một thìa dầu vào ly nhỏ. Lấy lòng bàn tay úp lên miệng ly, tay kia ôm thân ly vài phút cho dầu ấm lên chút ít bằng hơi ấm của tay.
- Mở tay, đưa ly lại gần, phẩy nhẹ cho mùi bay lên rồi ngửi. Ghi nhận: mùi cỏ, lá, trái cây xanh; hay không mùi gì; hay mùi mỡ cũ, mốc, giấm, sáp.
- Nhấp một lượng rất nhỏ, khoảng nửa thìa cà phê, để dầu lan khắp lưỡi. Hít nhẹ một hơi qua kẽ răng để mùi lên mũi.
- Nuốt hoặc nhổ ra. Chú ý cổ họng: dầu extra virgin còn tươi thường cho cảm giác cay rát nhẹ ở cổ, có khi làm bạn ho khẽ. Lưỡi có vị đắng nhẹ ở phía sau.
- Ăn miếng táo hoặc bánh mì, uống ngụm nước trước khi nếm chai khác.
- Đọc kết quả: có mùi trái, có đắng, có cay là phù hợp extra virgin. Không mùi, không đắng, không cay là dầu tinh luyện, pomace hoặc pha. Có mùi mỡ cũ, giấm, mốc là dầu có lỗi hoặc đã cũ.
Người dị ứng, người đang đau họng hay trẻ nhỏ không cần làm phép nếm này. Nếm chỉ là để nhận ra hạng dầu, không phải để chứng minh dầu "chữa" được gì.
Mẹo phổ biến về dầu ô liu và chuyện thật
Mẹo tủ lạnh lan truyền rộng nhất với dầu ô liu, và cũng là mẹo dễ dẫn tới kết luận sai nhất.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Để tủ lạnh, đông là thật | Không đáng tin | Mức đông tuỳ giống ô liu và lượng sáp; dầu pha có thể đông, dầu thật có thể không |
| Màu càng xanh càng tốt | Sai | Màu tuỳ độ chín trái; màu có thể bị nhuộm |
| Nếm có đắng, cay ở cổ | Có ích, phân biệt được hạng tinh luyện | Phenol tự nhiên tạo đắng cay; pha ít dầu hạt vẫn còn đắng cay |
| Chữ "light" là ít béo | Sai | Light chỉ là nhạt màu, nhạt mùi |
| Dầu đốt được đèn là dầu thật | Không có giá trị, không nên làm | Dầu nào cũng cháy được; thử lửa trong bếp nguy hiểm |
| Dầu đúng hạng extra virgin không | Chỉ phòng kiểm nghiệm và hội đồng nếm | Cần chỉ tiêu hoá học và đánh giá cảm quan có đào tạo |
Phép nếm ở nhà giúp bạn biết mình đang cầm hạng nào. Nó không trả lời được dầu có pha năm hay mười phần dầu hạt hay không.
Đọc nhãn dầu ô liu
Tìm tên hạng: extra virgin, virgin, olive oil (pure), light, pomace. Đây là thông tin quan trọng nhất và thường phải ghi rõ. Nhãn phụ tiếng Việt phải nói đúng tên hạng như nhãn gốc; nhãn phụ chỉ ghi chung chung "dầu ô liu" thì đối chiếu với nhãn gốc.
Xem ngày thu hoạch hoặc ngày ép nếu có, ngày đóng chai, hạn dùng. Dầu extra virgin thơm nhất trong khoảng một năm đầu sau khi ép, sau đó mùi tươi nhạt dần. Chai còn hạn dài nhưng ép đã lâu thì có thể đã nhạt mùi.
Chữ "ép lạnh", "ép lần đầu" thường đi kèm extra virgin; chữ "nguyên chất" trên nhãn phụ cần đối chiếu với tên hạng. "Pomace" mà nhãn phụ dịch thành "dầu ô liu nguyên chất" là dịch sai.
Chai thuỷ tinh tối màu hoặc lon kim loại bảo vệ dầu khỏi ánh sáng tốt hơn chai trong. Xem đơn vị nhập khẩu, đơn vị chịu trách nhiệm trên nhãn phụ.
Một số chai ghi "blend" hoặc "dầu ô liu hỗn hợp": đó là dầu ô liu trộn với dầu hạt, có ghi tỷ lệ. Sản phẩm này hợp lệ, dùng chiên xào được, chỉ không phải dầu ô liu nguyên chất. Lỗi hay gặp là thấy chữ olive to trên mặt chai rồi không đọc dòng nhỏ bên dưới. Lật chai, đọc hết nhãn phụ trước khi so giá giữa các chai với nhau, vì so giá giữa hai hạng khác nhau là so khập khiễng.
Mua và cất dầu ô liu cho giữ được mùi
Mua chai vừa đủ dùng trong vài tháng, ở nơi bán có nhãn phụ đầy đủ và người chịu trách nhiệm. Dầu extra virgin rẻ hơn hẳn mặt bằng chung là điều nên dừng lại hỏi, vì ép cơ học từ trái tươi tốn kém hơn nhiều so với tinh luyện hay chiết bã.
Tránh chai trưng dưới đèn mạnh, cạnh cửa kính nắng, hoặc chai đã bám bụi lâu trên kệ. Ánh sáng và nhiệt là hai thứ làm dầu ô liu mất mùi tươi nhanh nhất.
Ở nhà, cất nơi tối, mát, xa bếp và lò nướng; không cần tủ lạnh. Để tủ lạnh dầu có thể vẩn đục, đông hạt, khi ra ngoài lại đọng hơi nước trong chai. Mở rồi nên dùng trong một hai tháng, đậy kín sau mỗi lần rót.
Nếu mua chai lớn cho rẻ, chiết ra một chai nhỏ tối màu để dùng hằng ngày, chai lớn đậy kín cất trong tủ tối. Cách này giảm số lần dầu gặp không khí. Dầu có mùi mỡ cũ, sáp nến là đã ôi, không còn đáng dùng để trộn món nguội.
Nghi dầu ô liu không đúng hạng thì làm gì
Đừng vội kết luận. Dầu extra virgin thật đã để lâu, cất gần bếp cũng có thể mất mùi cỏ và mất bớt vị cay, trông như dầu hạng thấp. Kiểm ngày ép, ngày đóng chai và chỗ bạn đã cất chai trước khi nghi người bán.
Nếu chai còn mới, cất đúng mà nếm vẫn không mùi, không đắng, không cay dù ghi extra virgin: giữ chai, chụp nhãn gốc và nhãn phụ, ghi ngày mua, nơi mua. Phản ánh với người bán hoặc đơn vị nhập khẩu, mô tả điều bạn nếm thấy, đừng khẳng định là hàng giả.
Căn cứ chắc chắn đến từ phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận, kiểm các chỉ tiêu hoá học của dầu ô liu. Phần đánh giá cảm quan chính thức cần hội đồng nếm được đào tạo, nên kết luận ở nhà chỉ dừng ở mức nghi ngờ có cơ sở.
Nếu dầu có mùi lạ, vị khó chịu mà người trong nhà ăn xong bị đau bụng, nổi mẩn, hãy đi khám và mang theo chai dầu. Chuyện hạng dầu là chuyện chất lượng; chuyện cơ thể khó chịu thì cần bác sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Dầu ô liu để tủ lạnh không đông có phải dầu giả?
Không thể kết luận như vậy. Mức đông tuỳ giống ô liu, lượng sáp và nhiệt độ tủ. Dầu thật có thể không đông, dầu pha có thể đông. Đừng dùng mẹo này để phán đoán.
Dầu ô liu bị đắng có phải dầu hỏng?
Không. Vị đắng nhẹ và cay ở cổ họng là đặc điểm của dầu extra virgin còn tươi, do phenol tự nhiên của trái ô liu. Dầu hỏng có mùi mỡ cũ, mốc hoặc giấm.
Dầu ô liu pomace có phải dầu giả không?
Không. Pomace là dầu chiết từ bã ô liu rồi tinh luyện, hợp lệ nếu ghi đúng tên. Nó chỉ không phải dầu ô liu nguyên chất hay extra virgin.
Dầu ô liu light có ít béo hơn không?
Không. Chữ light chỉ nghĩa là nhạt màu, nhạt mùi vì phần lớn là dầu đã tinh luyện. Lượng chất béo và năng lượng như các loại dầu khác, nên dùng nhiều vẫn là dùng nhiều dầu.
Dầu ô liu màu xanh đậm có tốt hơn màu vàng không?
Không nhất thiết. Màu tuỳ độ chín của trái khi ép: trái xanh cho dầu lục, trái chín cho dầu vàng. Mùi cỏ, trái cây và vị đắng cay nhẹ nói về chất lượng nhiều hơn màu.
Dầu ô liu extra virgin mở rồi để được bao lâu?
Nên dùng trong một đến hai tháng, đậy kín, cất nơi tối mát, xa bếp. Lâu hơn dầu vẫn ăn được nếu chưa ôi, nhưng mùi tươi nhạt dần và dầu không còn đúng chất extra virgin.