Bơ thật là chất béo tách từ kem sữa bò, đánh cho tới khi béo kết lại thành khối; nó cứng khi lạnh, tan trong miệng, có mùi sữa. Bơ thực vật làm từ dầu thực vật được làm đặc, nhũ hoá với nước, có khi thêm hương bơ và màu. Cách phân biệt chắc nhất là đọc tên gọi và dòng thành phần: bơ thật ghi chất béo sữa, kem sữa; bơ thực vật ghi dầu thực vật.
Rắc rối thường gặp không phải là bơ thực vật mạo danh hoàn toàn, mà là hàng ở giữa: bơ pha dầu, "bơ hỗn hợp", hoặc bơ thực vật cắt chia lẻ, gói giấy bạc không nhãn bán như bơ thật. Ở bếp, độ cứng khi vừa lấy khỏi tủ lạnh, cách tan khi hâm cách thuỷ và cảm giác trong miệng cho bạn manh mối khá tốt, nhất là khi so hai khối cạnh nhau.
Bơ thật làm ra sao và vì sao nó cư xử như vậy
Kem sữa là phần béo nổi lên của sữa, trong đó chất béo nằm thành những giọt nhỏ có màng bọc. Khi đánh mạnh, màng này vỡ, các giọt béo dính vào nhau thành khối bơ, phần lỏng còn lại là sữa bơ. Bơ thành phẩm phần lớn là chất béo sữa, phần còn lại là một ít nước và một chút đạm, đường sữa. Bơ mặn có thêm muối.
Chất béo sữa là một hỗn hợp rất nhiều loại axit béo khác nhau, nên nó không tan chảy ở một nhiệt độ duy nhất mà mềm dần qua một khoảng rộng. Trong tủ lạnh bơ cứng, phết khó, bẻ thì gãy; để ra ngoài một lúc mới mềm; vào miệng ở nhiệt độ cơ thể thì tan gần hết, để lại vị béo sạch. Màu bơ từ vàng nhạt tới vàng đậm tuỳ thức ăn của bò: bò ăn cỏ tươi cho bơ vàng hơn vì sắc tố từ cỏ đi vào chất béo.
Khi đun, nước trong bơ sôi lên thành bọt, sau đó phần đạm và đường sữa lắng xuống đáy, chuyển màu vàng rồi nâu nhạt, toả mùi thơm như hạt dẻ. Đây là dấu vết riêng của bơ sữa: dầu thực vật không có đạm sữa nên không cho mùi đó.
Bơ thực vật, bơ hỗn hợp và các kiểu thay thế
Bơ thực vật. Dầu thực vật lỏng được làm đặc bằng cách trộn với dầu đặc tự nhiên (như dầu cọ, dầu dừa) hoặc qua xử lý, rồi nhũ hoá với nước, thêm muối, hương, màu. Mục đích là có khối béo phết được ngay khi lấy khỏi tủ lạnh, giá thấp hơn.
Bơ hỗn hợp. Bơ sữa trộn với dầu thực vật cho dễ phết và rẻ hơn. Hợp pháp nếu gọi đúng tên, nhưng dễ bị bán như bơ thật khi cắt chia lẻ.
Bơ thực vật gói lại không nhãn. Khối bơ lớn mua cho bếp bánh, cắt nhỏ gói giấy bạc, bán lẻ với lời giới thiệu "bơ nhập", "bơ nguyên chất". Người mua không có nhãn để đối chiếu.
Dầu thơm mùi bơ. Hay gặp ở bỏng ngô, bánh mì nướng ngoài hàng: dầu thực vật thêm hương bơ và màu vàng. Không có đạm sữa nên đun không nâu thơm như bơ thật.
Bơ trộn nước nhiều. Bơ có tỷ lệ nước cao hơn bình thường cho cùng trọng lượng; khi đun bắn nhiều, hao nhiều.
Bơ thật cũng khác nhau: lạt, mặn, lên men, tinh luyện
Trước khi nghi một khối bơ là pha, cần biết bơ sữa thật cũng có nhiều kiểu, mỗi kiểu một mùi vị và cách tan khác. Nhầm giữa các kiểu này là nguồn của rất nhiều kết luận sai.
- Bơ lạt (bơ ngọt): làm từ kem sữa tươi, không muối, mùi sữa nhẹ, hơi ngọt. Hỏng nhanh hơn bơ mặn nên phải để lạnh cẩn thận.
- Bơ mặn: thêm muối, vị đậm hơn, che bớt mùi sữa. Người quen bơ lạt nếm bơ mặn dễ thấy "khác", nhưng không phải pha.
- Bơ lên men: kem sữa được ủ với men lactic trước khi đánh, cho bơ mùi thơm hơi chua, đậm. Người chưa quen có thể tưởng bơ bị ôi; thật ra đó là kiểu bơ riêng, nhãn thường ghi rõ.
- Bơ đánh bông, bơ phết mềm: có loại là bơ sữa được đánh thêm khí hoặc trộn ít dầu cho dễ phết. Loại có dầu phải ghi trong thành phần và tên gọi.
- Ghee, bơ tinh luyện: bơ sữa đun bỏ nước và đạm, chỉ còn chất béo sữa trong vàng. Không có cặn đạm nên phép thử đun thấy cặn nâu không áp dụng; phải dựa vào nhãn và mùi.
Khi so để thử, hãy so cùng kiểu: bơ lạt với bơ lạt, bơ phết với bơ phết. Đem bơ mặn lạnh cứng so với bơ phết mềm thì phép thử độ cứng mất hết ý nghĩa.
Đọc nhãn bơ
Theo quy định ghi nhãn hiện hành, tên gọi "bơ" gắn với sản phẩm từ sữa; sản phẩm từ dầu thực vật phải gọi khác hoặc ghi rõ là thực vật. Hãy đọc cả mặt trước lẫn dòng thành phần.
| Thấy trên nhãn | Hiểu là | Chú ý |
|---|---|---|
| "Bơ", "bơ lạt", "bơ mặn"; thành phần "kem sữa" hoặc "chất béo sữa", có thể thêm muối | Bơ sữa | Thường ghi tỷ lệ chất béo sữa, phần lớn khối lượng |
| "Bơ thực vật", "margarine", thành phần "dầu thực vật", "dầu cọ" | Bơ thực vật | Đọc thêm có "chất béo sữa" không và bao nhiêu |
| "Bơ hỗn hợp", "hỗn hợp bơ", thành phần có cả kem sữa và dầu thực vật | Bơ pha dầu | Tỷ lệ mỗi loại có được ghi không |
| "Hương bơ", "hương vị bơ" | Hương liệu, không phải bơ | Tìm chữ chất béo sữa trong thành phần |
| Khối gói giấy không nhãn | Không biết | Hỏi tên sản phẩm gốc, xin xem bao bì thùng |
Chữ "nhập khẩu" trên khối bơ chia lẻ không nói gì về chuyện bơ sữa hay bơ thực vật: cả hai đều nhập được. Người bán nói "bơ Pháp", "bơ Úc" mà không đưa ra được bao bì gốc thì lời đó chỉ là lời quảng cáo.
Ba phép thử ở bếp, làm từ nhẹ tới kỹ
Cần một khối bơ biết chắc là bơ sữa (mua nguyên hộp có nhãn rõ) để so, một con dao, hai chén nhỏ, nồi nước nóng, khăn giấy trắng.
- Lấy hai khối bơ ra khỏi ngăn mát cùng lúc. Ấn đầu ngón tay hoặc cạnh dao vào ngay: bơ sữa cứng, khó ấn, cắt có thể nứt vụn ở mép; bơ thực vật loại phết mềm, ấn lõm ngay.
- Để hai khối ở nhiệt độ phòng khoảng hai mươi phút, quan sát mặt cắt. Bơ sữa mềm dần, bóng nhẹ, có thể rịn chút nước nhỏ; bơ thực vật gần như không đổi.
- Cắt mỗi loại một miếng nhỏ, cho vào chén riêng, đặt chén vào nồi nước nóng để hâm cách thuỷ. Bơ sữa tan thành lớp dầu vàng trong, dưới đáy và trên mặt có lớp trắng đục (đạm, nước); bơ thực vật tan đều hơn, ít lớp trắng, có khi đục khắp.
- Để hai chén nguội rồi cho vào ngăn mát. Bơ sữa đông lại thành khối có màu không đều (lớp vàng, lớp trắng); bơ thực vật đông đều một màu.
- Nếm một chút bằng đầu thìa khi bơ ở nhiệt độ phòng. Bơ sữa tan trong miệng, mùi sữa, không để lại màng; bơ thực vật hay để lại cảm giác sáp, mùi bơ nổi lên trước rồi mất nhanh.
Bơ hỗn hợp sẽ cho kết quả lưng chừng ở cả ba bước. Đó là lý do bước so với một khối bơ biết chắc quan trọng hơn mọi mô tả bằng chữ.
Mẹo nào nói được điều gì
Các mẹo dân gian về bơ có cái đúng một phần, có cái sai hẳn.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Bơ thật phải vàng đậm | Không | Màu tuỳ thức ăn của bò; bơ thực vật cũng có thể được tạo màu vàng |
| Bơ thật để ngoài thì chảy, bơ giả thì không | Gợi ý khá tốt khi so | Bơ thực vật được làm để giữ dáng ở nhiệt độ phòng; nhưng loại bơ thực vật làm bánh cũng chảy |
| Bôi bơ lên giấy, vết dầu loang rộng là giả | Không đáng tin | Vết loang phụ thuộc nhiệt độ và lượng nước, không phụ thuộc nguồn béo |
| Đun lên có mùi hạt dẻ, cặn nâu là bơ sữa | Khá có cơ sở | Đạm và đường sữa cho cặn nâu thơm; nhưng đừng đun tới bốc khói, chỉ cần quan sát lúc bơ vừa sôi lăn tăn |
| Biết tỷ lệ bơ sữa trong bơ hỗn hợp | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Phải phân tích thành phần axit béo và các chất đặc trưng của béo sữa |
Nếu muốn thử bằng cách đun thật, dùng chảo nhỏ lửa liu riu, một miếng bơ cỡ đầu ngón tay, đứng cạnh chảo và tắt bếp ngay khi thấy cặn vàng; mục đích là quan sát chứ không phải làm cháy.
Mua bơ ở đâu và cất bơ ra sao
Bơ sữa đắt hơn bơ thực vật đáng kể, nên khối bơ "nguyên chất" rẻ hơn hẳn mặt bằng chung là dấu hiệu cần hỏi. Mua bơ có hộp, giấy gói in nhãn đầy đủ: tên gọi, thành phần, tỷ lệ chất béo, hạn dùng, nơi sản xuất, đơn vị nhập khẩu. Với bơ chia lẻ, chỉ mua ở nơi cho bạn xem bao bì gốc của khối lớn và ghi lại tên gọi trên đó.
Bơ sữa để ngăn mát, bọc kín vì bơ hút mùi rất nhanh (để cạnh hành, cá là bơ có mùi hành, mùi cá). Muốn để lâu, chia phần nhỏ, bọc kỹ, để ngăn đá rồi lấy dần. Bơ ôi có mùi chua, mùi sáp nến, vị đắng; phần mặt ngoài sẫm màu hơn bên trong là bị oxy hoá do để hở.
Lỡ mua khối bơ chia lẻ mà làm các phép thử thấy giống bơ thực vật, bạn vẫn dùng được nó như bơ thực vật nếu còn tươi. Giữ lại một phần, chụp ảnh gói, tin nhắn chào hàng, rồi hỏi người bán về bao bì gốc. Chỉ phòng kiểm nghiệm mới khẳng định được; đừng đăng tên người bán khi chưa có kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Bơ thực vật có phải là bơ giả không?
Không. Bơ thực vật là một sản phẩm khác, bán hợp pháp khi gọi đúng tên. Nó thành "bơ giả" khi bị bán dưới tên bơ, bơ sữa hay bơ nguyên chất.
Bơ lạt và bơ mặn khác nhau gì ngoài muối?
Chủ yếu chỉ là muối. Bơ mặn để lâu hơn một chút vì muối hạn chế vi khuẩn, vị đậm hơn và che bớt mùi sữa. Làm bánh thường dùng bơ lạt để chủ động lượng muối trong công thức.
Bơ để ngoài bị chảy nước có phải bơ pha nước không?
Không hẳn. Bơ sữa vốn có một ít nước; khi mềm ra có thể rịn nước nhỏ. Bơ chảy thành vũng nước nhiều, đun bắn mạnh mới là dấu hiệu nhiều nước bất thường.
Vì sao bơ làm bánh mua về đun lên không có mùi thơm?
Có thể đó là bơ thực vật hoặc bơ hỗn hợp dành cho làm bánh, vốn không có đạm sữa để tạo mùi hạt dẻ khi đun. Đọc lại tên gọi và thành phần trên bao bì gốc.
Ghee hay bơ tinh luyện có còn là bơ sữa không?
Có. Ghee là bơ sữa đun để bỏ nước và đạm, chỉ giữ chất béo sữa. Nó trong, vàng, mùi thơm nấu chín, ít cặn. Đọc nhãn để chắc nguồn là chất béo sữa.
Bơ thật có tốt hơn bơ thực vật cho sức khoẻ không?
Mỗi loại có thành phần chất béo khác nhau và đều nên dùng vừa phải. Câu hỏi về chế độ ăn cho bệnh tim mạch, mỡ máu nên hỏi bác sĩ, chuyên mục này chỉ bàn chuyện phân biệt.