Dầu ép lạnh là dầu ép cơ học từ hạt hoặc trái mà không đun hạt ở nhiệt độ cao, sau đó chỉ lắng và lọc, không tẩy màu, không khử mùi. Vì vậy dầu ép lạnh thật có mùi của hạt, màu đậm hơn dầu chai thường, có thể hơi đục và lắng cặn; còn dầu trong vắt như nước, không mùi gì mà ghi ép lạnh thì nên nghi đó là dầu tinh luyện.
Chữ "ép lạnh" bán được giá cao hơn, trong khi người mua lại quen với hình ảnh dầu ăn "trong veo là sạch". Hai thói quen đó kéo nhau đi ngược chiều, và đó là chỗ dầu tinh luyện được gắn mác ép lạnh. Ở nhà bạn phân biệt được dầu ép (lạnh hay nóng) với dầu tinh luyện qua mùi, màu, cặn. Còn dầu có thật ép ở nhiệt thấp hay không, ép lạnh hay ép nóng rồi lọc kỹ, thì chỉ phòng kiểm nghiệm và hồ sơ sản xuất trả lời được.
Ép lạnh, ép nóng và tinh luyện khác nhau thế nào
Có ba cách chính để có dầu từ hạt. Ép lạnh: hạt sống hoặc chỉ làm khô, đưa vào máy ép trục vít ở tốc độ chậm; ma sát làm dầu ấm lên nhưng không nóng như rang. Dầu ra ít hơn, giữ nhiều mùi hạt tươi. Ép nóng: hạt được rang hoặc hấp trước, ép ra nhiều dầu hơn, dầu thơm mùi rang và màu sẫm hơn. Dầu phộng ép thủ công, dầu mè rang thuộc loại này.
Tinh luyện: dầu thô từ ép hoặc chiết bằng dung môi được đưa qua nhiều bước làm sạch, gồm bỏ cặn, trung hoà axit béo tự do, tẩy màu, khử mùi ở nhiệt độ cao. Dầu ra trong vắt, gần như không mùi, bền nhiệt, để được lâu. Phần lớn dầu ăn đóng chai thông thường là dầu tinh luyện.
Ba loại đều là dầu ăn hợp lệ, mỗi loại hợp với một việc. Dầu ép lạnh hợp để trộn, rưới, xào nhẹ vì có mùi riêng và kém bền nhiệt hơn. Dầu tinh luyện hợp để chiên xào ở nhiệt cao vì bền và không mùi.
Cái sai chỉ xảy ra khi tên gọi không khớp với cách làm: dầu tinh luyện ghi ép lạnh, dầu ép nóng ghi ép lạnh, hay dầu ép lạnh pha dầu tinh luyện mà vẫn ghi nguyên chất.
Vì sao dầu ép lạnh thật trông "kém đẹp" hơn dầu tinh luyện
Màu đậm hơn. Dầu ép lạnh giữ các sắc tố tự nhiên của hạt: dầu hướng dương ép lạnh vàng đậm, dầu cải ép lạnh ngả lục, dầu lạc ép lạnh vàng nhạt mà đậm hơn dầu lạc tinh luyện. Tinh luyện tẩy đi phần lớn sắc tố đó.
Có mùi hạt. Mùi của hạt sống theo dầu ra ngoài: hướng dương thơm mùi hạt bùi, cải có mùi hăng nhẹ kiểu rau cải, lạc ép lạnh có mùi lạc sống. Khử mùi là bước bỏ đi những mùi này.
Đục, có cặn. Dầu chỉ lắng lọc nên còn mảnh xác hạt rất nhỏ, sáp, chút nước. Để yên thì cặn lắng đáy, phần trên trong hơn. Dầu ép lạnh lọc kỹ có thể khá trong nhưng hiếm khi trong vắt như dầu tinh luyện.
Kém bền hơn. Dầu ép lạnh còn nhiều chất dễ oxy hoá và không qua bước làm sạch, nên dễ ôi hơn, hạn dùng ngắn hơn, cần cất nơi tối mát. Bốc khói ở nhiệt thấp hơn nên không hợp để chiên ngập dầu.
Đông khác nhau theo từng loại hạt. Một số dầu ép lạnh còn sáp tự nhiên nên vẩn đục khi lạnh. Dầu tinh luyện đã khử sáp thường trong ở ngăn mát. Đục khi lạnh không phải lỗi của dầu ép lạnh.
So dầu ép lạnh và dầu tinh luyện ở bếp nhà
Cần hai chén thuỷ tinh trong, khăn giấy trắng, ánh sáng ban ngày; tốt nhất có một chai dầu tinh luyện cùng loại hạt để làm mẫu.
- Để chai dầu cần thử đứng yên hai ngày, quan sát đáy. Có cặn mịn lắng xuống: phù hợp dầu chưa tinh luyện. Không có tí cặn nào cũng chưa sai, vì dầu ép lạnh có thể được lọc kỹ; ghi nhận rồi xem tiếp.
- Rót mỗi chén một lượng như nhau, dầu cần thử và dầu tinh luyện mẫu. Soi lên cửa sổ trên nền trắng. Dầu ép lạnh thường đậm màu hơn rõ. Hai chén giống hệt nhau về màu là dấu hiệu nên chú ý.
- Phẩy tay trên miệng từng chén để ngửi. Dầu tinh luyện gần như không mùi. Dầu ép lạnh có mùi hạt rõ: bùi, hăng nhẹ hoặc thơm tươi tuỳ loại. Không mùi gì mà ghi ép lạnh là điểm đáng ngờ nhất.
- Nếm một chút trên đầu thìa hoặc chấm với miếng rau luộc. Dầu ép lạnh có vị hạt; dầu tinh luyện chỉ béo, không vị. Đắng gắt, chua, mùi sơn cũ là dầu đã ôi, không liên quan đến chuyện ép lạnh hay không.
- Chấm mỗi loại một giọt lên khăn giấy, để mười lăm phút. Dầu ép lạnh để lại vết có màu, có khi lấm tấm cặn mịn; dầu tinh luyện để lại vết trong gần như không màu.
- Ghi lại kết quả cùng tên sản phẩm, ngày mua. Lần sau so với chai khác cùng loại.
Đọc kết quả: màu đậm, có mùi hạt, có vị hạt thì phù hợp dầu ép. Ba thứ đó cùng vắng mặt thì dầu nhiều khả năng đã tinh luyện, dù nhãn ghi gì. Phép so này không phân biệt được ép lạnh với ép nóng của cùng loại hạt sống.
Mẹo về dầu ép lạnh và giới hạn của chúng
Các câu nói quanh dầu ép lạnh thường lẫn chuyện "sạch", "trong", "thật" với nhau.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Dầu càng trong càng sạch | Sai với dầu ép lạnh | Trong vắt thường là dấu hiệu đã tinh luyện, không phải sạch hơn |
| Có cặn là dầu bẩn | Sai | Cặn là xác hạt, sáp tự nhiên của dầu chỉ lắng lọc |
| Có mùi hạt là ép lạnh | Phân biệt được dầu ép với tinh luyện | Không phân biệt được ép lạnh với ép nóng từ hạt sống; hương thêm vào cũng có mùi |
| Đục khi để lạnh là dầu pha | Không chắc | Dầu ép lạnh còn sáp nên có thể đục |
| Đun xem bốc khói sớm là ép lạnh | Không nên làm | Khói dầu có hại, dễ bắt lửa; dầu cũ cũng bốc khói sớm |
| Dầu có ép ở nhiệt thấp thật không | Chỉ phòng kiểm nghiệm và hồ sơ sản xuất | Cần các chỉ tiêu chất lượng dầu và thông tin quy trình |
Ở nhà, câu hỏi bạn trả lời được là "dầu này đã tinh luyện hay chưa". Câu "có đúng ép lạnh hay không" là câu của người làm ra nó và của phòng kiểm nghiệm.
Đọc nhãn: "ép lạnh", "ép mộc", "nguyên chất", "tinh luyện"
Chữ "ép lạnh" là một mô tả quy trình mà người sản xuất tự ghi và chịu trách nhiệm. Nó có ý nghĩa khi đi cùng tên loại dầu cụ thể, như dầu hướng dương ép lạnh, và thành phần chỉ có một loại dầu. Thấy chữ ép lạnh mà thành phần có thêm dầu khác hay hương liệu là sản phẩm hỗn hợp.
"Tinh luyện" ghi rõ trên nhãn thì dầu đã qua tẩy màu, khử mùi. Một chai không thể vừa tinh luyện vừa ép lạnh nguyên chất. Nếu nhãn ghi cả hai, hỏi lại người bán hoặc đơn vị sản xuất.
"Ép mộc", "ép thủ công", "ép truyền thống" thường chỉ dầu ép chưa tinh luyện, có thể ép nóng. Chúng không đồng nghĩa với ép lạnh. "Nguyên chất" chỉ nói dầu là một loại, không nói cách ép.
Hạn dùng của dầu ép lạnh thật thường ngắn hơn dầu tinh luyện cùng loại. Chai ghi ép lạnh mà hạn dùng rất dài, đựng chai trong, bày nơi sáng là điều nên lưu ý. Xem thêm đơn vị chịu trách nhiệm, ngày sản xuất, và hướng dẫn bảo quản: dầu ép lạnh tốt thường dặn cất nơi tối mát, có khi để ngăn mát sau khi mở.
Mua dầu ép lạnh ở đâu đáng tin và cất ra sao
Mua nơi có người chịu trách nhiệm về sản phẩm, nhãn đầy đủ, hoặc cơ sở ép mà bạn xem được hạt và máy. Hỏi cụ thể: hạt có rang không, ép máy gì, lọc mấy lần, ép ngày nào. Người làm thật trả lời được và không ngại.
Dầu ép lạnh tốn nhiều hạt hơn cho một lít dầu so với ép nóng hay chiết dung môi. Chai ghi ép lạnh mà rẻ hơn hẳn mặt bằng chung, rẻ ngang dầu tinh luyện, là lý do để đọc kỹ và thử kỹ.
Mua lượng dùng trong một hai tháng. Cất chai nơi tối, mát, đậy kín; nếu dùng chậm thì để ngăn mát, chấp nhận dầu có thể đục khi lạnh. Chai thuỷ tinh tối màu giữ dầu tốt hơn chai trong.
Dùng dầu ép lạnh cho món trộn, rưới, xào nhanh lửa vừa. Chiên ngập dầu, chiên lâu thì dùng dầu tinh luyện; vừa tiết kiệm vừa tránh dầu bốc khói sớm trong bếp.
Nghi dầu tinh luyện bị ghi ép lạnh thì làm gì
Trước tiên so với một chai dầu tinh luyện cùng loại hạt như phần thử ở trên. Nếu chai ghi ép lạnh giống hệt dầu tinh luyện về màu, mùi, vị, thì bạn có một nghi ngờ có cơ sở, chưa phải kết luận.
Giữ chai, chụp nhãn và mục thành phần, chụp hai chén dầu đặt cạnh nhau dưới ánh sáng, ghi ngày mua, nơi mua. Phản ánh với người bán hoặc đơn vị chịu trách nhiệm ghi trên nhãn: mô tả điều bạn thấy, hỏi họ về quy trình ép.
Nếu cần căn cứ chắc chắn để đổi trả hay phản ánh tới cơ quan chức năng, gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm thực phẩm được công nhận. Họ sẽ tư vấn chỉ tiêu nên kiểm để phân biệt dầu tinh luyện với dầu chưa tinh luyện.
Dầu tinh luyện không độc hại, nên nếu chai dầu chỉ sai ở chữ ép lạnh thì bạn không cần lo về sức khoẻ; điều bị ảnh hưởng là tiền bạn trả và lòng tin vào người bán. Còn dầu có mùi ôi, vị đắng thì bỏ, bất kể ép kiểu gì.
Câu hỏi thường gặp
Dầu ép lạnh có màu đục và cặn có phải dầu bẩn không?
Không. Dầu ép lạnh chỉ lắng lọc, không tinh luyện nên còn xác hạt và sáp tự nhiên. Để yên cặn lắng đáy, chắt phần trong dùng là được. Dầu bẩn thật có mùi lạ, vị đắng, chua.
Dầu ép lạnh khác dầu ép nóng ở đâu?
Ép lạnh dùng hạt sống, ép chậm, dầu giữ mùi hạt tươi, màu nhạt hơn. Ép nóng rang hoặc hấp hạt trước, dầu ra nhiều hơn, thơm mùi rang, màu sẫm hơn. Cả hai đều chưa tinh luyện.
Dầu tinh luyện có kém hơn dầu ép lạnh không?
Không hẳn. Dầu tinh luyện bền nhiệt, để lâu, hợp chiên xào. Dầu ép lạnh giữ mùi vị và một số chất của hạt, hợp trộn rưới. Mỗi loại hợp một việc.
Làm sao biết dầu ghi ép lạnh thật ra là dầu tinh luyện?
So với dầu tinh luyện cùng loại hạt: dầu ép lạnh đậm màu hơn, có mùi và vị hạt rõ. Nếu giống hệt dầu tinh luyện thì nên nghi và hỏi người bán; muốn chắc cần kiểm nghiệm.
Có nên chiên ngập dầu bằng dầu ép lạnh?
Không nên. Dầu ép lạnh bốc khói ở nhiệt thấp hơn và dễ xuống cấp khi đun lâu. Chiên ngập dầu dùng dầu tinh luyện; dầu ép lạnh để trộn, rưới, xào nhanh.
Dầu ép lạnh để được bao lâu sau khi mở?
Thường nên dùng trong một hai tháng, cất nơi tối mát hoặc ngăn mát, đậy kín. Có mùi sơn cũ, vị đắng là đã ôi, nên bỏ dù chưa hết hạn ghi trên nhãn.