Sữa chua lên men thật là sữa được ủ với vi khuẩn lactic: chúng ăn đường sữa, sinh axit, axit làm đạm sữa đông lại thành khối sánh, chua dịu. Nhiều sản phẩm mang tên sữa chua được làm đặc thêm bằng tinh bột, gelatin, pectin, hoặc đã qua xử lý nhiệt sau khi lên men nên không còn men sống. Đọc nhãn và thử dùng làm men cái là hai cách người mua ở nhà làm được.
Thêm chất làm đặc không có nghĩa là hàng giả: nó giúp hũ sữa chua đẹp, không tách nước khi vận chuyển. Vấn đề là người mua muốn sữa chua có men sống, ít phụ gia thì cần phân biệt được. Ở bếp, cách sữa chua tách nước, cách nó cư xử khi khuấy, khi hâm nhẹ và đặc biệt là khả năng làm men cho mẻ mới sẽ cho bạn câu trả lời khá rõ, nhiều hơn hầu hết mặt hàng khác.
Sữa chua thật đông lại thế nào và vì sao nó tách nước
Sữa được đun nóng trước để đạm whey biến tính một phần (giúp sữa chua sánh hơn), để nguội tới mức ấm tay, rồi cấy men. Hai loài vi khuẩn lactic quen thuộc của sữa chua làm việc cùng nhau: một loài phát triển trước, tạo axit và chất thơm; loài kia đẩy độ chua lên tiếp. Khi độ chua đủ, các cụm casein mất điện tích, dính vào nhau thành mạng lưới mịn giữ nước và chất béo bên trong. Đó là khối sữa chua.
Mạng lưới này mỏng manh. Khuấy mạnh, để lâu, nhiệt độ thay đổi, nó co lại và đẩy nước ra: lớp nước vàng nhạt nổi trên mặt hoặc đọng quanh thành hũ. Nước đó là whey, có đạm và đường sữa, không phải nước lã. Sữa chua lên men tự nhiên không thêm chất làm đặc hầu như luôn tách nước ít nhiều sau vài ngày.
Mùi sữa chua thật là mùi chua sạch của axit lactic cộng thoảng mùi bơ sữa nhẹ. Độ chua tăng dần theo ngày vì men vẫn sống và vẫn làm việc chậm trong tủ lạnh. Sữa chua để tủ lạnh một tuần chua hơn hôm mới mua là dấu hiệu men còn sống.
Những kiểu sữa chua "khác" hay gặp
Sữa chua làm đặc thêm. Thêm tinh bột biến tính, gelatin, pectin hay gôm để khối sánh, mịn, không tách nước. Có thể vẫn có men sống. Dấu hiệu là khối dẻo, kéo theo thìa, để lâu không tách nước.
Sữa chua xử lý nhiệt sau lên men. Lên men xong được làm nóng để kéo dài hạn dùng, để ở nhiệt độ phòng. Men bị diệt, sữa chua vẫn là sản phẩm lên men nhưng không còn men sống. Thường để ở kệ thường, hạn dùng dài.
Sản phẩm chua bằng axit thêm vào. Sữa trộn axit thực phẩm và hương sữa chua cho chua nhanh, không qua lên men. Nhãn sẽ không gọi là sữa chua lên men; hay gặp ở đồ uống "vị sữa chua".
Sữa chua nhà làm bán lẻ ít sữa, nhiều đường. Dùng ít sữa, nhiều nước và đường, bù độ đặc bằng sữa đặc hoặc kem đặc. Khối lỏng, ngọt gắt, chua yếu.
Sữa chua dùng kem đặc béo thực vật. Hũ sữa chua nhà làm có lớp mỏng sáp trên mặt khi để lạnh, hậu vị béo đọng. Không độc hại, nhưng không phải sữa chua từ sữa như người mua nghĩ.
Sữa chua ăn, sữa chua uống, sữa chua lọc: mỗi loại một chuẩn
Trước khi so, cần biết các loại sữa chua thật cũng khác nhau rất xa về độ đặc và độ chua. Đem sữa chua uống so với sữa chua lọc thì mọi phép thử đều sai.
- Sữa chua ăn thông thường: đông thành khối trong hũ, mềm, có tách nước nhẹ sau vài ngày. Đây là mốc chuẩn để so với các loại khác.
- Sữa chua lọc (kiểu lọc bớt whey): rất đặc, dẻo, chua dịu, đậm đạm vì nước đã được lọc ra. Đặc mà không cần chất làm đặc; thành phần vẫn ngắn. Loại "kiểu lọc" nhưng đặc nhờ tinh bột, gelatin thì thành phần sẽ dài hơn.
- Sữa chua uống: khối đông bị khuấy vỡ, pha loãng, thêm đường, thường thêm chất ổn định để khỏi lắng. Có loại còn men sống, có loại đã xử lý nhiệt; nhãn và cách bảo quản cho biết.
- Sữa chua trái cây, sữa chua có thạch: thêm mứt, trái cây, thạch, nên thường có chất làm đặc trong phần trái cây. Nhìn phần sữa chua trắng riêng mới đánh giá được.
- Sữa chua nếp cẩm, sữa chua nhà làm kiểu đổ hũ: thường ngọt hơn, đặc do dùng sữa đặc; độ chua yếu hơn. Không sai, chỉ là một kiểu khác.
So cùng loại với cùng loại. Khi thấy một hũ đặc dẻo bất thường, hỏi thành phần trước khi nghĩ tới "pha".
Đọc nhãn sữa chua
Theo quy định ghi nhãn hiện hành, sản phẩm lên men phải gọi đúng tên, và nếu đã xử lý nhiệt sau lên men thì cách gọi, cách bảo quản thường khác. Đọc ba chỗ: tên gọi, thành phần, cách bảo quản.
| Thấy trên hũ | Hiểu là | Chú ý |
|---|---|---|
| "Sữa chua", thành phần chỉ có sữa (hoặc sữa, đường) và men | Sữa chua lên men tối giản | Phải để tủ mát; hạn ngắn |
| Thành phần có "tinh bột biến tính", "gelatin", "pectin", "chất ổn định" | Có chất làm đặc | Men vẫn có thể sống; xem cách bảo quản |
| "Chứa men sống", "chứa vi khuẩn có lợi" kèm tên chủng | Nhà sản xuất cam kết còn men | Chỉ đúng khi bảo quản lạnh liên tục |
| Bảo quản nhiệt độ phòng, hạn nhiều tháng | Đã xử lý nhiệt sau lên men | Không còn men sống dù vẫn gọi là sữa chua lên men |
| "Hương sữa chua", "vị sữa chua" | Không phải sữa chua | Thường là đồ uống pha axit, hương |
Chữ "men sống" trên một hũ để ở kệ thường, nhiệt độ phòng là điều cần hỏi lại. Men lactic không sống được lâu ở nhiệt độ phòng mà không làm sữa chua chua gắt, phồng hũ.
Thử ở nhà: tách nước, khuấy, và làm men cái
Phép thử men cái là phép thử hiếm hoi mà người mua làm được ở nhà và cho câu trả lời khá chắc: nếu sữa chua làm đông được sữa mới, nó có men sống. Cần sữa tươi không đường, một nồi nhỏ, vài hũ thuỷ tinh sạch tráng nước sôi, thùng xốp hoặc nồi ủ.
- Mở hũ, quan sát mặt và thành. Có chút nước vàng nhạt là bình thường với sữa chua lên men tự nhiên. Khối không tách nước chút nào sau nhiều ngày thường có chất làm đặc.
- Khuấy nhẹ một thìa. Sữa chua lên men tự nhiên vỡ thành khối mềm, lỏng ra khi khuấy; sữa chua nhiều chất làm đặc dẻo, kéo theo thìa, khuấy vẫn giữ dáng.
- Đun sữa tươi tới nóng bốc hơi (chưa cần sôi mạnh), để nguội tới mức nhúng ngón tay thấy ấm dễ chịu. Sữa còn nóng quá sẽ giết men.
- Cho khoảng một thìa sữa chua cần thử vào mỗi phần sữa ấm (tỷ lệ chừng một thìa cho một hũ nhỏ), khuấy đều, rót vào hũ sạch, đậy nắp.
- Ủ ấm sáu đến mười giờ (thùng xốp có chai nước ấm, hoặc nồi ủ), không lắc. Sau đó nghiêng hũ: sữa đã đông thành khối, chua dịu là men còn sống; vẫn lỏng như sữa là men chết hoặc không có men.
- Mẻ đông được thì cho vào tủ lạnh, dùng trong vài ngày. Mẻ có mùi lạ (chua hắc, mùi men rượu, mốc), có màu hồng, xanh, sủi bọt thì bỏ, không nếm.
Phép thử này cũng có giới hạn: mẻ không đông có thể do sữa còn quá nóng khi cấy men, ủ chưa đủ ấm, hoặc hũ chưa sạch. Hãy làm song song với một hũ sữa chua biết chắc còn men để so.
Mẹo nào nói được điều gì
Vài mẹo về sữa chua đúng một phần, phần còn lại dễ gây hiểu lầm.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Sữa chua tách nước là hỏng | Sai | Tách whey là đặc tính của sữa chua lên men tự nhiên |
| Sữa chua đặc, dẻo là nhiều sữa | Không đáng tin | Chất làm đặc tạo độ dẻo rẻ hơn sữa nhiều |
| Làm men cái được là có men sống | Có cơ sở | Men sống mới làm sữa mới đông lại |
| Càng để lâu càng chua là sữa chua thật | Gợi ý khá tốt | Men còn sống tiếp tục tạo axit; nhưng chua gắt, sủi bọt thì có thể là nhiễm men lạ |
| Xác định chủng men, số lượng men sống | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Cần nuôi cấy và đếm vi sinh trong điều kiện chuẩn |
Có một mẹo nữa nên bỏ hẳn: để sữa chua ra ngoài vài ngày xem có "lên men tiếp" không. Ở nhiệt độ phòng, sữa chua nào cũng dễ nhiễm men lạ, nấm mốc; kết quả không nói gì về men gốc mà còn tạo ra một hũ không nên ăn. Phép thử men cái làm với sữa mới, hũ sạch, ủ có kiểm soát mới đáng tin.
Mua sữa chua, làm sữa chua nhà mình và khi nghi ngờ
Sữa chua có men sống mua ở tủ mát lạnh thật, hũ không phồng nắp, hạn dùng còn xa. Mang về để tủ lạnh ngay, không để trên xe nhiều giờ. Sữa chua nhà làm bán lẻ thì hỏi người làm dùng sữa gì, men gì, ủ bao lâu; người làm cẩn thận trả lời được. Hũ đựng nên là thuỷ tinh hoặc nhựa thực phẩm sạch, có nắp kín.
Nếu bạn muốn chắc chắn về thành phần, tự làm là cách đơn giản nhất: sữa tươi không đường hoặc sữa tươi có đường, một hũ sữa chua có men làm men cái, ủ ấm. Mỗi mẻ giữ lại một hũ làm men cho mẻ sau, nhưng sau vài lần nên đổi men mới vì men cái yếu dần và dễ nhiễm men lạ.
Sữa chua có dấu hiệu hỏng (chua hắc, sủi bọt, nắp phồng, mốc, màu lạ) thì bỏ, không nếm thử. Nếu ăn xong bị đau bụng, nôn, tiêu chảy nhiều, nhất là ở trẻ nhỏ, người già, đến cơ sở y tế; giữ lại hũ còn lại và vỏ hũ. Nếu nghi nhãn ghi "men sống" không đúng, làm phép thử men cái, rồi hỏi nhà sản xuất; muốn kết luận thì cần phòng kiểm nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Nước vàng trên mặt sữa chua có nên đổ đi không?
Không cần. Đó là whey, có đạm và đường sữa, khuấy lại vào sữa chua là được. Chỉ bỏ khi kèm mùi lạ, sủi bọt hay mốc, vì lúc đó là dấu hiệu hỏng chứ không phải tách nước bình thường.
Sữa chua để ngoài nhiệt độ phòng có còn men sống không?
Loại bảo quản nhiệt độ phòng với hạn nhiều tháng thường đã xử lý nhiệt sau lên men nên không còn men sống. Sữa chua có men sống cần để lạnh liên tục.
Có chất làm đặc thì sữa chua có kém không?
Không hẳn. Chất làm đặc được phép giúp sữa chua mịn, đẹp, không tách nước. Nếu bạn muốn sữa chua ít phụ gia thì chọn loại có thành phần ngắn: sữa, men, có thể thêm đường.
Làm men cái từ sữa chua mua ngoài bao nhiêu lần thì nên đổi?
Không có con số cố định. Khi thấy mẻ mới đông chậm hơn, chua kém, hoặc có mùi lạ, đó là lúc đổi men. Nhiều nhà đổi sau vài mẻ để giữ sữa chua ổn định.
Sữa chua nhà làm bị nhớt, kéo sợi là sao?
Có thể do men lạ nhiễm vào hoặc do một số chủng men tạo chất nhầy. Nếu mùi vẫn chua sạch, không lạ, nhiều người vẫn dùng; nhưng an toàn nhất là bỏ mẻ đó, tráng hũ kỹ và làm lại bằng men mới.
Trẻ nhỏ ăn sữa chua có men sống được không?
Chuyện cho trẻ ăn gì, từ bao giờ, nên hỏi bác sĩ nhi. Bài này chỉ giúp phân biệt sữa chua lên men thật với sản phẩm làm đặc, không bàn dinh dưỡng trẻ em.