Sữa thanh trùng được làm nóng ở mức vừa phải trong thời gian ngắn, giữ mùi sữa gần với sữa vừa vắt nhưng phải để tủ lạnh và chỉ dùng được vài ngày. Sữa tiệt trùng được đưa lên nhiệt rất cao trong vài giây, đóng hộp kín vô trùng nên để ngoài được nhiều tháng, đổi lại có mùi "nấu chín" rõ hơn.
Hai chữ này không nói gì về chuyện sữa thật hay pha: cả sữa tươi lẫn sữa hoàn nguyên đều có thể thanh trùng hoặc tiệt trùng. Nhưng hiểu chúng giúp bạn tránh hai lỗi rất thường: nghi oan một hộp sữa tốt là "sữa pha" chỉ vì mùi khác, và uống phải sữa đã hỏng vì không đọc được dấu hiệu của hộp phồng, sữa vón.
Nhiệt độ làm gì với sữa
Sữa vừa vắt có vi khuẩn, kể cả loại gây bệnh, nên không sữa đóng hộp nào được bán mà không xử lý nhiệt. Thanh trùng dùng mức nhiệt đủ diệt vi khuẩn gây bệnh thường gặp, thường quanh khoảng bảy mươi mấy độ trong vài chục giây. Một số vi khuẩn chịu nhiệt và bào tử vẫn sống, nên sữa phải giữ lạnh để chúng không sinh sôi.
Tiệt trùng (thường gọi theo kiểu nhiệt cực cao trong thời gian cực ngắn) đưa sữa lên trên một trăm ba mươi độ trong vài giây rồi hạ nhanh, sau đó rót vào hộp nhiều lớp trong điều kiện vô trùng. Gần như mọi vi sinh vật, kể cả bào tử, bị diệt. Hộp kín cách sáng, cách khí nên sữa đứng được ở nhiệt độ phòng.
Cái giá của nhiệt cao là mùi. Một phần đạm whey biến tính, giải phóng các hợp chất chứa lưu huỳnh tạo mùi "nấu chín", hơi giống trứng luộc thoảng. Đường lactose và đạm phản ứng nhẹ tạo vị hơi ngọt, hơi caramen. Sữa thanh trùng ít bị những biến đổi này nên mùi gần sữa vừa vắt hơn. Nhiệt cao kéo dài còn làm sữa hơi sẫm màu, ngả ngà, nhất là với sữa có đường. Đó là lý do một người quen sữa thanh trùng uống thử sữa tiệt trùng hay bảo "sữa này có mùi lạ", trong khi sữa vẫn tốt.
Đặt hai loại cạnh nhau
Bảng dưới gom những khác biệt bạn thấy được ở cửa hàng và ở bếp. Thời hạn chỉ ghi dạng khoảng vì mỗi nhà sản xuất ghi khác nhau; luôn theo hạn in trên hộp.
| Điểm so | Sữa thanh trùng | Sữa tiệt trùng |
|---|---|---|
| Chỗ bày bán | Tủ mát | Kệ thường |
| Bao bì hay gặp | Chai nhựa, hộp giấy có nắp vặn | Hộp giấy nhiều lớp, bịch nhiều lớp |
| Hạn dùng khi chưa mở | Vài ngày tới khoảng một hai tuần, trong tủ lạnh | Vài tháng, ở nhiệt độ phòng |
| Mùi khi rót ra | Mùi sữa nhẹ, sạch, ngọt mát | Thêm mùi "nấu chín", hơi caramen |
| Khi hỏng | Chua, đặc lại, tách nước | Có thể đắng, vón, hộp phồng, hoặc hỏng mà ít đổi mùi |
| Sau khi mở | Dùng trong khoảng hai ba ngày, để lạnh | Để lạnh như sữa thanh trùng, dùng trong vài ngày |
Chú ý dòng cuối: hộp tiệt trùng chỉ "bất tử" khi còn kín. Mở nắp ra là vi khuẩn từ không khí, từ ly, từ tay vào sữa, và hộp sữa đó phải đối xử như sữa thanh trùng.
Những nhầm lẫn khiến người mua nghi oan hoặc mua hớ
Mùi nấu chín bị coi là mùi sữa bột. Mùi sữa tiệt trùng và mùi sữa hoàn nguyên có phần giống nhau vì cùng sinh ra từ nhiệt. Muốn biết hộp có sữa bột hay không thì đọc dòng thành phần, đừng dựa vào mũi.
Sữa thanh trùng chua nhanh bị coi là "sữa thật nên mau hỏng". Sữa thanh trùng hỏng sớm vì chuỗi lạnh bị đứt (để ngoài lúc chở, tủ mát cửa hàng không đủ lạnh), không phải vì "thật". Hỏng sớm là lỗi bảo quản.
Sữa tiệt trùng để lâu không hỏng bị nghi là "có chất bảo quản". Hộp tiệt trùng đứng lâu nhờ nhiệt và bao bì kín, không cần chất bảo quản. Nếu nghi có chất không được phép, đó là việc của phòng kiểm nghiệm, nhìn hạn dùng không suy ra được.
Sữa "tươi thanh trùng" bày ở kệ thường. Đây là dấu hiệu đáng lo thật: sữa thanh trùng mà không được để lạnh thì dù đúng nguồn vẫn có thể đã hỏng bên trong.
Chai sữa không nhãn tự gọi là "thanh trùng". Không có thông tin về nơi xử lý, nhiệt độ, hạn dùng thì chữ đó chỉ là lời nói. Sữa chia chai tự xử lý là chuyện riêng, phải đun sôi lại trước khi dùng.
Kiểm hộp sữa trước khi uống
Đây là phép kiểm quan trọng hơn mọi mẹo "thật giả": nhận ra sữa đã hỏng để không uống. Làm theo thứ tự, dừng ngay khi thấy dấu hiệu xấu.
- Nhìn hộp khi chưa mở: hộp tiệt trùng phải phẳng, góc vuông, không căng phồng, không rỉ ở mép. Chai thanh trùng không được phồng nắp, không có bọt khí bất thường.
- Bóp nhẹ hộp: hộp phồng căng như có hơi bên trong là dấu hiệu vi sinh vật sinh khí. Không mở, không nếm, bỏ đi hoặc giữ nguyên để đổi trả.
- Mở nắp, ngửi nhẹ bằng cách phẩy tay. Mùi chua, mùi men, mùi đắng hắc là dừng.
- Rót một ít ra ly thuỷ tinh trong, nhìn dưới ánh sáng cửa sổ. Sữa phải đồng nhất; vón cục, lợn cợn, tách lớp nước trong là hỏng.
- Với sữa tiệt trùng còn nghi, đổ một ít vào chén đặt trong nồi nước nóng, hâm cách thuỷ vài phút. Sữa sắp hỏng hay vón lại khi gặp nóng.
- Chỉ khi các bước trên đều ổn mới nếm một ngụm nhỏ. Vị đắng, chát lạ ở sữa tiệt trùng còn hạn có thể do men từ vi khuẩn chịu nhiệt; đừng uống tiếp.
Sữa vón khi cho vào cà phê nóng hay trà chanh không phải lúc nào cũng là hỏng: axit trong đồ uống cũng làm đạm sữa đông lại. Kiểm lại bằng cách hâm riêng một ít sữa.
Mẹo nào nói được điều gì
Mấy mẹo dưới đây hay được truyền nhau để "nhận biết sữa tươi" hay "biết sữa còn tốt".
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Sữa có mùi nấu chín là sữa pha bột | Không | Nhiệt tiệt trùng tạo mùi đó cả ở sữa tươi |
| Hộp còn hạn là uống được | Chưa đủ | Hộp phồng, móp, rỉ hoặc bảo quản sai thì hỏng trước hạn |
| Sữa thanh trùng phải có váng mới thật | Không | Hầu hết sữa đóng chai đã đồng hoá, không nổi váng |
| Thả giọt sữa vào nước, tan nhanh là pha | Không đáng tin | Tốc độ tan phụ thuộc độ béo và nhiệt độ |
| Biết sữa xử lý nhiệt mức nào | Chỉ phòng kiểm nghiệm | Phải đo hoạt tính một số enzym và chỉ dấu biến tính đạm |
Điểm chung của các mẹo sai là gán cho một dấu hiệu cảm quan nhiều ý nghĩa hơn nó có. Mùi, váng, độ tan nói về nhiệt độ, độ béo, độ đồng hoá nhiều hơn là nói về nguồn sữa. Dùng mũi và mắt để phát hiện sữa hỏng thì rất tốt; dùng chúng để phán sữa thật hay pha thì dễ sai. Khi cần biết sữa đã qua mức nhiệt nào hay có lẫn sữa bột không, câu trả lời nằm trên nhãn và, nếu nghi nhãn ghi sai, ở phòng kiểm nghiệm.
Đọc nhãn, chọn nơi mua và cất ở nhà
Trên hộp, chữ "thanh trùng" hoặc "tiệt trùng" thường in gần tên sản phẩm; cách bảo quản ("bảo quản ở nhiệt độ từ … đến …", "để nơi khô mát") cho biết loại nào ngay cả khi tên bị in nhỏ. Hạn dùng của sữa thanh trùng tính bằng ngày, của sữa tiệt trùng tính bằng tháng. Dòng thành phần mới nói sữa tươi hay sữa bột.
Mua sữa thanh trùng ở nơi tủ mát lạnh thật (sờ chai thấy lạnh buốt), hàng về thường xuyên, không chất chai lên trên vạch giới hạn của tủ. Mang theo túi giữ lạnh nếu đường về xa, và cho vào tủ lạnh ngay khi về. Sữa tiệt trùng thì tránh thùng bị phơi nắng, móp méo, đọng nước.
Ở nhà, để sữa ở ngăn trong của tủ lạnh chứ không phải ở cánh cửa, nơi nhiệt độ lên xuống mỗi lần mở tủ. Hộp tiệt trùng chưa mở để chỗ thoáng, tránh nắng, tránh cạnh bếp.
Lỡ uống hoặc mua phải sữa hỏng
Nếu đã uống một ngụm sữa có vị lạ, súc miệng và theo dõi. Phần lớn chỉ khó chịu nhẹ; nhưng nếu đau bụng nhiều, nôn, tiêu chảy kéo dài, sốt, nhất là ở trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, hãy đến cơ sở y tế. Gặp tình huống nặng như lơ mơ, khó thở, mất nước nhiều, gọi 115. Đừng tự uống thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ khi chưa hỏi bác sĩ.
Với hộp hỏng trước hạn, giữ lại hộp (kể cả hộp phồng chưa mở), chụp ảnh hạn dùng và số lô, liên hệ nơi bán và nhà sản xuất theo thông tin in trên hộp. Một hộp hỏng lẻ thường do bao bì bị thủng li ti khi vận chuyển; nhiều hộp cùng lô cùng hỏng thì nên báo cho cả nhà sản xuất để họ kiểm tra lô hàng.
Khi phản ánh, kể đúng điều bạn thấy: ngày mua, nơi mua, hạn dùng, dấu hiệu (phồng, vón, đắng), đã cất ở đâu. Đừng đoán nguyên nhân thay nhà sản xuất, cũng đừng đăng ảnh kèm tên cửa hàng lên mạng khi chưa rõ lỗi ở khâu nào; rất nhiều trường hợp sữa hỏng vì xe chở hay tủ bày, không phải vì nhà máy. Nếu nhiều người cùng gặp, cơ quan quản lý an toàn thực phẩm nơi bạn ở là chỗ tiếp nhận phản ánh chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Sữa thanh trùng có ngon hơn sữa tiệt trùng không?
Ngon là chuyện khẩu vị. Sữa thanh trùng giữ mùi gần sữa vừa vắt hơn, nhiều người thích. Sữa tiệt trùng có mùi nấu chín nhưng tiện cất. Cả hai đều an toàn khi bảo quản đúng.
Sữa tiệt trùng có cần đun lại trước khi uống không?
Không cần nếu hộp còn tốt và vừa mở. Sữa đã mở để tủ lạnh vài ngày thì hâm nóng nếu muốn uống ấm, nhưng hâm không cứu được sữa đã hỏng.
Hộp sữa phồng nhẹ có uống được không?
Không. Hộp phồng là dấu hiệu có vi sinh vật sinh khí bên trong. Đừng mở để ngửi hay nếm thử, giữ lại để đổi trả hoặc bỏ đi. Hộp phồng có thể bắn sữa khi mở, nên cầm xa mặt nếu buộc phải mở để đổ bỏ.
Để sữa tiệt trùng trong tủ lạnh khi chưa mở có tốt hơn không?
Không cần, nhưng cũng không hại. Nhiều nhà để sẵn trong tủ lạnh cho mát. Điều cần tránh là để hộp ở nơi nóng, nắng chiếu, hoặc cạnh bếp lửa.
Vì sao sữa thanh trùng mua về hai hôm đã chua dù còn hạn?
Thường là do chuỗi lạnh bị đứt ở đâu đó: lúc chở, lúc bày, lúc mang về, hoặc tủ lạnh nhà mình không đủ lạnh. Kiểm lại nhiệt độ tủ và đổi chỗ mua nếu lặp lại.
Sữa thanh trùng và tiệt trùng loại nào là sữa tươi nguyên chất?
Cả hai đều có thể là sữa tươi nguyên chất hoặc sữa hoàn nguyên. Thanh trùng, tiệt trùng chỉ nói cách xử lý nhiệt; muốn biết nguồn sữa thì đọc dòng thành phần.