Lắc chai nước mắm, bọt nhiều và lâu tan thường cho biết nước có nhiều chất đạm hoà tan, vì đạm giúp giữ bọt. Nhưng mẹo này chỉ có ích khi so hai chai cạnh nhau dưới cùng cách lắc, và nó dễ bị đánh lừa: chất làm dày cho vào nước mắm pha chế cũng làm bọt dai, còn nước mắm cốt rất mặn có khi bọt lại tan nhanh hơn người ta tưởng.
Mẹo lắc bọt lan rộng vì nó dễ làm, nhanh, không cần gì ngoài cái chai. Một mẹo dễ làm thì cũng dễ được người làm hàng tính tới. Bài này chỉ cách lắc cho đúng, đọc bọt ở mức nào thì tin được, và chỗ nào bọt không nói gì. Thành phần và tỷ lệ cốt thì vẫn chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được.
Vì sao nước mắm có bọt và bọt giữ được bao lâu
Nước tinh khiết lắc lên gần như không giữ bọt: bong bóng vỡ ngay vì màng nước quá mỏng, không có gì đỡ. Bọt bền cần một chất bám lên bề mặt bong bóng và làm màng dai ra. Đạm là một chất như vậy. Lòng trắng trứng đánh bông được chính vì đạm của nó trải ra quanh bong bóng.
Nước mắm chứa nhiều mảnh đạm do cá phân giải, một phần đủ dài để làm việc giữ bọt. Vì vậy nước mắm nhiều đạm cá lắc lên thường có lớp bọt mịn, tan chậm hơn nước muối cùng độ mặn. Đây là phần có cơ sở của mẹo.
Nhưng có ba thứ làm phép suy luận lệch. Một là các mảnh đạm trong nước mắm ủ lâu phần lớn đã rất ngắn, không giữ bọt tốt bằng đạm còn dài; nên chai cốt ủ rất kỹ chưa chắc bọt nhiều hơn chai ủ ngắn. Hai là độ mặn cao và chất béo vết cũng ảnh hưởng tới độ bền bọt. Ba là bất kỳ chất nào làm nước sánh hơn đều làm bọt tan chậm hơn, kể cả những chất không phải đạm cá.
Nói gọn lại theo kiểu người trong bếp: bọt cho biết trong nước có thứ gì đó đỡ được bong bóng, chứ không cho biết thứ ấy là gì. Muốn biết là gì thì phải hỏi tới lưỡi, tới nhãn và khi cần thì tới phòng kiểm nghiệm.
Chất làm dày và những thứ khác bắt chước được bọt
Chất làm dày. Một số nước mắm pha chế, nước chấm có chất làm dày, chẳng hạn xanthan, để nước sánh như cốt. Nước sánh thì bong bóng thoát chậm, bọt nằm lâu trên mặt. Bọt kiểu này thường to, lỏng lẻo, đọng thành đám, khác lớp bọt mịn sát nhau của đạm.
Đạm thuỷ phân từ nguồn khác. Dịch đạm thực vật cũng giữ bọt. Chai pha đạm thuỷ phân có thể cho bọt không thua gì chai cá và muối, trong khi phần cá ít hơn.
Bất kỳ chất nào có tính giữ bọt. Về nguyên lý, chất nào bám được lên bề mặt bong bóng cũng làm bọt dai hơn, dù nó có phải đạm cá hay không. Đây là lý do mẹo lắc bọt không bao giờ được dùng để kết luận một mình.
Nhiệt độ và lượng nước trong chai. Chai lạnh, chai đầy ít, chai lắc mạnh hay nhẹ cho bọt khác nhau dù cùng một thứ nước. Hai người lắc cùng một chai cũng ra hai kết quả.
Chai cũ, chai mới. Nước mắm đã mở lâu, có lớp muối kết, chai nhựa tích điện hay chai thuỷ tinh đều đổi cách bọt bám thành chai. So hai chai khác vỏ là so lệch.
Lắc so sánh cho có ích
Cần: hai lọ thuỷ tinh trong cùng cỡ có nắp kín, đồng hồ hoặc điện thoại bấm giờ, chỗ có ánh sáng tốt, chai nước mắm làm mốc và chai cần kiểm. Làm như sau:
- Rót mỗi chai vào một lọ, lượng bằng nhau, khoảng một phần ba lọ. Để hai lọ cùng chỗ mười lăm phút cho cùng nhiệt độ.
- Đậy kín, cầm mỗi tay một lọ, lắc cùng lúc, cùng nhịp, khoảng mười lần. Cách cầm cả hai lọ một lượt giúp lực lắc gần bằng nhau.
- Đặt xuống, nhìn ngang lọ: ghi độ dày lớp bọt, bọt mịn sát nhau hay bong bóng to, rời.
- Bấm giờ, mỗi nửa phút nhìn lại. Ghi lúc nào bọt mỏng còn một nửa, lúc nào gần hết.
- Làm lại thêm một lần, đổi tay cầm hai lọ, để loại lệch do tay mạnh tay yếu. Chỉ ghi kết luận khi hai lần cho cùng một chiều.
Đọc kết quả: chai cần kiểm bọt mịn, lâu tan gần như chai mốc là chưa có dấu hiệu lạ. Bọt to, đọng thành đám lâu tan trong khi vị pha loãng lại mỏng thì gợi ý chất làm dày. Bọt ít, tan nhanh hơn hẳn chai mốc gợi ý ít đạm hơn, có thể do pha loãng hoặc đơn giản là loại đạm thấp.
Ghi kết quả ra giấy ngay khi nhìn, đừng nhớ. Sau năm phút đứng xem hai lọ, ai cũng có xu hướng nhớ lệch về phía mình đang mong đợi.
Đi kèm phép lắc: nghiêng chén xem độ sánh
Bọt và độ sánh là hai mặt của cùng một chuyện, nên xem cùng lúc thì đọc được nhiều hơn. Rót mỗi chai hai muỗng vào hai chén thuỷ tinh trong, nghiêng chén một góc rồi dựng lại, nhìn lớp nước bám thành chén rút xuống. Nước muối rút gần như tức thì. Nước mắm nhiều đạm cá rút chậm hơn một chút, để lại vệt mỏng hơi óng.
Chai có chất làm dày rút chậm hẳn, lớp bám dày, có khi để lại vệt như siro loãng. Chạm nhẹ hai đầu ngón tay sạch vào vài giọt rồi tách ra: đạm cá cho cảm giác hơi dính rồi khô nhanh, chất làm dày cho cảm giác trơn nhớt, kéo thành màng mỏng. Rửa tay ngay sau đó.
Khi chai vừa sánh rõ, vừa bọt to dai, mà nếm pha loãng lại thấy hậu mỏng, ba dấu hiệu ấy cùng chỉ một hướng: độ đặc không đến từ cá. Ngược lại, chai sánh vừa phải, bọt mịn, hậu dài là bức tranh nhất quán với nước mắm nhiều đạm cá. Không phép nào đủ một mình; ghép lại mới thành câu trả lời có ích.
Mẹo lắc bọt: phần đúng, phần sai
Những gì bọt thật sự cho biết:
| Cách hiểu | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Bọt nhiều lâu tan là nước mắm thật | Không đủ | Chất làm dày, đạm thuỷ phân và các chất giữ bọt khác đều cho bọt dai |
| Không có bọt là nước muối pha màu | Gợi ý mạnh | Nước rất ít đạm thì gần như không giữ bọt |
| Bọt mịn sát nhau so với bọt to rời | Gợi ý | Đạm cho bọt mịn; nước sánh do chất làm dày hay cho bong bóng to |
| Lắc một chai đứng riêng | Gần như không | Không có mốc, mọi mức bọt đều có thể giải thích theo nhiều cách |
| Biết có chất làm dày hay tỷ lệ đạm cá | Không ở nhà | Cần đọc nhãn và cần phòng kiểm nghiệm |
Phần đúng của mẹo là nước gần như không có đạm thì gần như không giữ bọt — nó loại được loại nước muối pha màu, pha hương thô nhất. Phần sai là coi bọt dai là chứng nhận hàng thật.
Mẹo này còn có một biến thể hay được kể: lắc xong úp ngược chai xem bọt có "đứng" ở đáy không. Biến thể ấy chịu đúng những giới hạn trên, và thêm một rủi ro là nắp không kín làm rò nước mắm ra tay, ra bàn.
Đọc nhãn: chất làm dày, chất tạo bọt ghi ở đâu
Theo quy định hiện hành, phụ gia cho vào thực phẩm phải được ghi trong thành phần, thường kèm tên nhóm chức năng như chất làm dày, chất ổn định, chất điều vị, chất tạo ngọt. Nước mắm chỉ cá và muối không có những dòng này. Thấy chữ "chất làm dày" hay "chất ổn định" trên chai, bạn đã có lời giải thích cho lớp bọt dai mà không cần lắc.
Chất làm dày được phép dùng trong nhiều thực phẩm, không phải dấu hiệu độc hại. Nó chỉ cho biết độ sánh và bọt của chai không đến từ đạm cá, nên hai mẹo "nhìn độ sánh" và "lắc bọt" mất giá trị với chai ấy.
Hàng chia lẻ không nhãn thì bạn không có dòng nào để đọc. Khi đó lắc so sánh với chai mốc, cộng với nếm pha loãng, là những gì làm được; còn lại phải hỏi người bán chai có thêm gì ngoài cá và muối không.
Có chai ghi lời quảng cáo kiểu "bọt nhiều chứng tỏ đạm cao" ngay trên nhãn. Lời ấy dựa vào đúng phần có cơ sở của mẹo, nhưng nó là lời người bán tự nói về hàng mình; nó không thay được dòng thành phần, và không có giá trị như con số độ đạm công bố.
Mua, cất và khi bọt lạ thì làm gì
Lấy dòng thành phần làm điểm xuất phát, coi lắc bọt là phép kiểm phụ cho hàng không nhãn. Mua lượng nhỏ trước khi lấy can lớn; giữ lại một chai quen để làm mốc so cho mọi lần thử. Chai rẻ hơn hẳn mặt bằng chung mà lắc lên bọt dày như xà phòng là chỗ nên dè dặt.
Cất nước mắm nơi tối, mát, đậy kín. Không cần lắc chai trước khi dùng như với nước sốt; nước mắm lọc kỹ không tách lớp. Nếu chai tự có bọt trên mặt khi chưa lắc, hay sủi bong bóng nhỏ liên tục, đó là dấu hiệu lên men ngoài ý muốn, thường gặp ở chai đã bị pha loãng và để chỗ nóng.
Với can lớn mua về chia ra chai nhỏ, rót bằng phễu khô, chai khô; một chút nước lã lọt vào cũng đủ làm phần nước mắm loãng dễ lên men về sau.
Gặp chai tự sủi, có mùi chua, đục, ngừng dùng. Gặp chai bọt dai bất thường kiểu xà phòng mà nhãn không ghi chất làm dày hay chất tạo bọt, giữ chai và nhãn, phản ánh với người bán bằng mô tả, không kết luận. Muốn biết chắc, gửi mẫu cho phòng kiểm nghiệm được công nhận, nêu rõ nghi vấn về phụ gia.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm lắc lên nhiều bọt có phải hàng thật?
Chưa chắc. Bọt cho biết có chất giữ bọt, thường là đạm, nhưng chất làm dày hay đạm thuỷ phân cũng làm bọt dai. Bọt chỉ có ích khi so với một chai mốc.
Nước mắm không có bọt khi lắc là sao?
Nước gần như không giữ bọt thì gần như không có đạm, gợi ý mạnh về nước muối pha màu, pha hương. Đọc nhãn và nếm pha loãng để kiểm thêm.
Chất làm dày trong nước mắm có hại không?
Chất làm dày được phép dùng trong thực phẩm khi ghi trên nhãn. Nó không làm chai độc hại, chỉ cho biết độ sánh và bọt không đến từ đạm cá.
Chai nước mắm tự sủi bọt khi chưa lắc có sao không?
Có. Đó thường là dấu hiệu lên men ngoài ý muốn, hay gặp ở chai bị pha loãng để chỗ nóng. Ngừng dùng, giữ chai lại nếu muốn phản ánh với người bán.
Lắc mạnh hay nhẹ có ảnh hưởng kết quả không?
Ảnh hưởng nhiều, cả độ dày lớp bọt lẫn thời gian tan. Vì vậy chỉ so hai lọ cùng cỡ, cùng lượng, cùng nhiệt độ, lắc cùng lúc bằng hai tay, và làm hai lần có đổi tay cho công bằng.
Nên tin mẹo lắc bọt hay mẹo nếm pha loãng hơn?
Nếm pha loãng so với chai mốc cho nhiều thông tin hơn, vì vị hậu gắn trực tiếp với đạm cá. Lắc bọt là phép kiểm phụ, dùng kèm, nhất là với hàng không nhãn. Cả hai đều thua dòng thành phần trên nhãn.