Mắm tôm pha bột là mắm tôm được độn thêm bột gạo, bột mì hay các loại tinh bột khác cho hũ nặng, sệt và mịn hơn, đôi khi kèm màu cho tím đẹp. Ở bếp, bạn nhận ra kiểu pha thô bằng cách hoà một thìa vào cốc nước lạnh rồi để lắng: mắm tôm thật lắng thành vụn có hạt, lẫn mảnh vỏ và mắt tôm, còn bột lắng thành lớp mịn, trắng đục, dẻo dính. Màu tím rực đều tăm tắp thường đáng ngờ hơn màu tím trầm ngả nâu.
Mắm tôm làm từ tôm nhỏ và muối, phải phơi ủ nhiều tuần mới chín; tôm lại là phần đắt. Bột thì rẻ, nhẹ mùi, hút nước tốt, độn vào khó phát hiện bằng mắt. Phép thử ở nhà chỉ bắt được khi bột nhiều; hũ độn ít, hoặc độn thêm muối, thêm nước, thì chỉ phòng kiểm nghiệm nói được.
Mắm tôm thật làm từ gì và vì sao nó trông như vậy
Nguyên liệu là các loại tôm nhỏ, tép biển, được rửa, trộn muối, giã hoặc xay, rồi phơi ủ cho tới khi chín. Trong thời gian ấy, enzyme của chính con tôm phân giải đạm, mùi nồng đặc trưng hình thành, thịt tôm mềm nhừ thành một khối sệt. Vỏ tôm không tan hết, nên mắm tôm thật dù xay kỹ vẫn có những mảnh vỏ li ti, những chấm đen nhỏ là mắt tôm, sờ giữa hai ngón tay thấy hơi lợn cợn.
Màu đến từ sắc tố đỏ cam có sẵn trong vỏ tôm, cùng các phản ứng hoá nâu chậm trong quá trình ủ. Vì vậy mắm tôm thật thường có màu tím hồng tới tím nâu, tím trầm, không đều tuyệt đối, chỗ mặt hũ tiếp xúc không khí hơi sẫm hơn bên dưới. Mắm mới làm hồng hơn, mắm để lâu ngả nâu.
Độ sánh do thịt tôm và nước rỉ quyết định. Mắm tôm thật sệt, đánh lên với chút đường, chanh thì bông và nổi bọt, nhưng để yên một lúc lại xẹp. Mùi nồng, mặn, có hậu ngọt của đạm tôm. Mắm quá loãng, chảy như nước, hoặc quá đặc, cứng như bột nhào, đều là những điểm đáng xem kỹ.
Mắm tôm độn bột và nhuộm màu thường để lộ gì
Mịn quá, trơn quá. Bột làm mắm mịn như kem, sờ không thấy lợn cợn vỏ tôm. Mắm xay kỹ cũng mịn, nhưng hiếm khi hoàn toàn không có mảnh vỏ hay chấm mắt tôm.
Đặc dẻo, quánh như hồ. Tinh bột hút nước và trương ra, làm mắm đặc dẻo, khều bằng đũa kéo thành dải. Mắm tôm thật sệt nhưng đứt ngắn, không dai.
Mùi nhạt, hậu mỏng. Bột không có mùi, nên càng độn nhiều mùi càng nhạt. Nếm một chút đã pha nước thấy mặn mà thiếu vị ngọt đậm của tôm.
Màu tím rực đều. Màu tím hồng tươi, đều từ mặt tới đáy hũ, không ngả nâu, dính lên tay thấy màu bám khó rửa, là dấu hiệu nghi có màu thêm vào. Chất tạo màu không được phép dùng cho thực phẩm thì không có chỗ trong hũ mắm.
Chua, sủi bọt nhanh. Bột là thức ăn cho vi sinh. Mắm độn bột nhiều, độ mặn bị hạ, để chỗ ấm vài hôm dễ chua, sủi bọt, nắp hũ phồng. Mắm tôm đủ mặn hiếm khi sủi mạnh như vậy.
Hoà nước lạnh xem lớp lắng
Cần: một cốc thuỷ tinh trong cao, nước lạnh sạch, muỗng nhỏ, đĩa sứ trắng, khăn giấy trắng. Nếu có một hũ mắm tôm tin được, chuẩn bị thêm một cốc để so. Làm như sau:
- Múc một muỗng nhỏ mắm tôm cho vào cốc nước lạnh đầy khoảng hai phần ba. Khuấy kỹ cho tan hết cục.
- Để yên cốc trên bàn sáng khoảng hai mươi tới ba mươi phút. Không khuấy thêm.
- Nhìn ngang cốc: mắm tôm thật thường cho nước phía trên đục hồng nhạt, đáy lắng một lớp vụn có hạt, thấy mảnh vỏ và chấm đen. Mắm độn nhiều bột hay cho một lớp lắng mịn, trắng đục hoặc hồng nhạt, chặt như bột nhão.
- Nghiêng cốc chắt bớt nước, múc một ít lớp lắng ra đĩa trắng, miết bằng đầu muỗng. Vụn tôm rời, lợn cợn; bột dẻo, dính, miết thành vệt mịn.
- Nhỏ một ít nước phía trên lên khăn giấy trắng, để khô. Vết hồng nhạt loang mờ là bình thường; vết tím đỏ rực, bám đậm, viền sắc nét gợi ý có màu thêm vào.
Đừng dùng cồn i-ốt hay hoá chất để thử bột như một số mẹo truyền tai: hoá chất không dùng cho thực phẩm thì không có chỗ trong bếp, dù chỉ để thử. Phép hoà nước lạnh tuy chậm nhưng an toàn, và cho bạn nhìn tận mắt cái có trong hũ.
Lúc đánh mắm tôm pha chén chấm: thêm một lần quan sát
Phần lớn người mua mắm tôm để đánh chén chấm với chút đường, chanh hay quất, có nhà thêm vài giọt dầu nóng hoặc rượu trắng. Đây là lúc bạn quan sát được thêm mà không tốn công thử riêng. Mắm tôm thật gặp vị chua và được đánh đều tay thì bông lên, nổi nhiều bọt mịn, màu nhạt dần sang hồng sáng, mùi dịu bớt mà vẫn giữ hậu ngọt tôm.
Mắm tôm độn nhiều bột đánh nặng tay hơn, khối mắm dẻo bám đũa, bông lên ít, bọt to rời và xẹp nhanh, màu ít đổi. Mắm nhuộm màu hay giữ màu tím tươi ngay cả khi đã bông. Mắm pha loãng thì bông nhanh nhưng chén chấm nhạt mùi, phải cho thêm nhiều mới đủ vị.
Quan sát này chỉ có giá trị khi bạn đánh theo đúng thói quen của mình với hũ quen trước đó, để có cái mà so. Người đánh khác tay, tỷ lệ chanh đường khác, cho kết quả khác. Nhưng chính vì gắn với thói quen hằng ngày, nó là cách nhiều người nội trợ nhận ra hũ lạ sớm nhất, trước cả khi nghĩ tới chuyện thử.
Mẹo thử mắm tôm và giới hạn
Những gì phép thử ở bếp nói được và không nói được:
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Màu càng tím càng ngon | Không | Màu tím tươi có thể do màu thêm vào; mắm thật thường tím trầm, ngả nâu |
| Mùi càng nồng càng thật | Ít | Mắm để lâu, ủ quá cũng nồng; mắm pha vẫn giữ được mùi tôm nếu tôm chiếm phần lớn |
| Hoà nước lạnh xem lớp lắng | Có, ở mức thô | Bột lắng thành lớp mịn dẻo khác vụn tôm; độn ít thì khó thấy |
| Vết màu trên khăn giấy | Gợi ý | Màu tự nhiên của tôm cũng loang; chỉ màu rực, bám đậm mới đáng ngờ |
| Thử bằng i-ốt, hoá chất | Không làm | Không đưa hoá chất vào bếp; cần thì gửi kiểm nghiệm |
| Tỷ lệ bột, loại màu, độ mặn | Không ở nhà | Cần phòng kiểm nghiệm |
Mắm tôm là mặt hàng mà mắt và mũi người mua ít quen phân tích, vì ai cũng chỉ ăn kèm một chút. Phép hoà nước lạnh bù lại phần đó bằng cách cho bạn thấy cấu trúc bên trong.
Có một mẹo nữa hay được kể là đun mắm tôm lên xem có "hồ" lại không. Bột gặp nóng có trương ra thật, nhưng mắm tôm thật đun cũng sệt lại do mất nước, nên mẹo này khó đọc và làm cả bếp ám mùi nồng. Phép hoà nước lạnh cho thông tin rõ hơn với ít phiền hơn.
Đọc nhãn hũ mắm tôm
Hũ mắm tôm có nhãn thường ghi thành phần ngắn: tôm, muối, có khi thêm đường hoặc rượu. Theo quy định hiện hành, mọi thành phần và phụ gia phải được liệt kê. Thấy tinh bột, bột gạo, bột mì, chất làm dày, chất tạo màu trong danh sách thì đó là mắm tôm đã được chế biến thêm; nó không bị cấm, nhưng không phải chỉ tôm và muối.
Chữ "mắm tôm đặc biệt", "loại một", "nhà làm" trên mặt hũ là chữ tiếp thị. Chữ có giá trị là thành phần, hạn dùng, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm. Hạn dùng của mắm tôm đủ mặn thường dài; hũ ghi hạn ngắn bất thường có thể là mắm nhạt muối, dễ hỏng.
Thứ tự thành phần cũng là thông tin: thành phần ghi trước chiếm nhiều hơn. Hũ ghi tinh bột ngay sau tôm và trước muối là hũ có lượng bột đáng kể; hũ ghi màu ở cuối danh sách thì màu chỉ là lượng nhỏ, nhưng vẫn là màu thêm vào.
Người dị ứng tôm, giáp xác cần nhớ mắm tôm là tôm cô đặc. Hũ không nhãn, mắm múc lẻ, thì không có thông tin gì để đọc; hỏi người bán làm từ tôm gì, có thêm gì không, ủ bao lâu.
Mua, cất mắm tôm và khi nghi hũ có vấn đề
Mua hũ thuỷ tinh trong để nhìn được màu và độ sánh từ ngoài, có nhãn đủ, nắp kín. Mắm tôm múc lẻ thì mua ít, làm phép hoà nước lạnh trước khi dùng. Hũ rẻ hơn hẳn mặt bằng chung, màu tím rực, đặc như bột nhào là những dấu hiệu nên cân nhắc.
Một nguyên lý nữa: mua của người bán chịu trả lời câu hỏi. Người làm mắm thật thường kể được tôm gì, phơi bao lâu, vì sao mẻ này hồng hơn mẻ trước; người chỉ đi lấy hàng về bán lại thì thường chỉ nhắc lại chữ "nguyên chất".
Cất mắm tôm nơi mát, đậy kín, dùng muỗng khô. Sau khi mở, cho vào ngăn mát giúp giữ mùi và hạn chế lên men. Mắm tôm đủ mặn có thể tách một lớp nước trên mặt, khuấy lại là được.
Mắm tôm là món ăn sống hoặc ăn chín sơ trong nhiều bữa, nên khi thấy chua, sủi bọt mạnh, nắp phồng, mùi lạ không còn là mùi tôm lên men, hãy bỏ, đừng tiếc. Giữ lại hũ và nhãn nếu muốn phản ánh với người bán, mô tả điều thấy được thay vì kết luận. Cần biết chắc có bột hay màu thì gửi mẫu cho phòng kiểm nghiệm được công nhận. Ai nôn, đau bụng, tiêu chảy nhiều sau khi ăn thì đi khám; nặng thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Mắm tôm thật có màu gì?
Thường từ tím hồng tới tím nâu, tím trầm, không đều tuyệt đối, mặt hũ hơi sẫm hơn bên dưới. Mắm mới làm hồng hơn, để lâu ngả nâu. Màu tím tươi rực đều tăm tắp đáng xem kỹ.
Mắm tôm có lợn cợn là bị lẫn sạn?
Thường không phải sạn mà là mảnh vỏ tôm và mắt tôm không tan hết. Đó là dấu hiệu của tôm thật. Nếu cắn thấy cứng như đá, có cạnh sắc thì mới là vật lạ.
Thử mắm tôm bằng i-ốt có được không?
Không nên. Không đưa hoá chất không dùng cho thực phẩm vào bếp, dù chỉ để thử. Phép hoà nước lạnh xem lớp lắng an toàn hơn; cần chắc chắn thì gửi mẫu kiểm nghiệm.
Mắm tôm bị chua có ăn được không?
Không nên ăn. Chua, sủi bọt mạnh, nắp phồng cho thấy mắm lên men ngoài ý muốn, hay gặp ở mắm nhạt muối hoặc độn bột. Bỏ hũ đó và rửa sạch dụng cụ.
Mắm tôm có thêm đường, rượu có phải pha tạp?
Không hẳn. Một số cách làm cho thêm ít đường hoặc rượu để điều chỉnh vị và quá trình ủ; điều quan trọng là có ghi trên nhãn. Bột và màu thì cần ghi rõ và đáng chú ý hơn.
Mắm tôm cất ngăn mát được bao lâu?
Mắm tôm đủ mặn, đậy kín, dùng muỗng khô thường để được khá lâu trong ngăn mát. Thời gian cụ thể tuỳ hũ; theo hạn dùng trên nhãn và bỏ ngay khi có mùi, màu, bọt bất thường.