Các mẹo đốt mật ong, đốt tinh dầu, châm lửa rượu, thả kiến, nhỏ iốt hay dùng "bút thử" mua trên mạng đều không cho biết món hàng có nguyên chất hay không. Có mẹo đo sai thứ cần đo, có mẹo chỉ đo một tính chất hẹp mà hàng pha dễ vượt qua, và có mẹo còn gây nguy hiểm cho người làm.
Những mẹo này lan nhanh vì chúng cho kết quả nhìn thấy được trong vài giây, rất hợp để quay thành clip ngắn. Phần dưới đây đi qua từng nhóm mẹo, nói rõ nó thật sự đo cái gì, vì sao kết luận rút ra từ nó sai, và nên thay bằng cách nào an toàn hơn. Các mẹo dùng lửa chỉ được nêu để giải thích giới hạn, không phải để làm theo.
Vì sao mẹo sai vẫn lan nhanh hơn cách đúng
Một mẹo được chia sẻ nhiều thường có ba điểm chung: dễ làm, cho kết quả rõ ràng kiểu có hoặc không, và kèm một lời giải thích nghe hợp lý. Chẳng hạn "mật thật không có nước nên cháy được", "hàng thật thì kiến không bu", "bột thật không đổi màu khi nhỏ iốt". Mỗi câu đều chứa một nửa sự thật, đủ để người xem gật gù.
Cách đúng thì ngược lại: phải so với mẫu thật cùng loại, phải dùng vài phép thử, kết quả thường là "đáng nghi" chứ không phải "giả". Một kết luận mơ hồ khó chia sẻ hơn một kết luận dứt khoát, nên cách đúng ít người biết hơn. Người pha hàng thì hiểu rõ điều đó và chỉnh hàng để qua đúng những mẹo đang thịnh hành.
Hậu quả kép là người mua vừa mua nhầm hàng pha vì nó qua mẹo, vừa nghi oan người bán hàng thật vì món hàng không qua mẹo. Một hũ mật thật thu vào mùa mưa có nhiều nước, nên không "cháy" như clip; một gói tiêu thật có vài hạt nhẹ nổi lên mặt nước. Nếu chỉ tin mẹo, người bán thật chịu thiệt.
Nhóm mẹo dùng lửa: đốt mật, đốt tinh dầu, châm rượu
Mẹo đốt mật ong dựa vào ý: mật thật ít nước nên bén lửa, mật pha nhiều nước nên không cháy. Thực tế mật ong thật có hàm lượng nước dao động theo mùa và nguồn hoa, mật pha siro đã cô đặc lại có ít nước không kém. Điều mẹo này đo là lượng nước và cách người làm cầm lửa, không đo thành phần đường. Nó vừa không phân biệt được mật pha khéo, vừa có nguy cơ bỏng và cháy trong bếp kín.
Mẹo đốt tinh dầu hay nhỏ lên giấy rồi châm lửa dựa vào ý tinh dầu thật cháy sạch, tinh dầu pha dầu nền để lại vệt. Tinh dầu là chất dễ bay hơi và dễ bắt lửa; đốt trong nhà là tự tạo nguy cơ cháy, còn khói của nó có thể gây kích ứng đường thở. Vệt còn lại trên giấy cũng không cho biết tinh dầu đó chiết từ cây hay tổng hợp.
Mẹo châm lửa rượu dựa vào ý rượu cháy được là rượu nặng, rượu "thật". Ngọn lửa chỉ cho biết có cồn, không cho biết đó là ethanol hay methanol, mà methanol mới là thứ gây ngộ độc nặng. Không có phép thử tại nhà nào phân biệt được hai loại cồn này. Rượu chỉ nên mua ở nơi có nguồn rõ, và khi có người nhìn mờ, đau đầu dữ dội, buồn nôn, khó thở sau khi uống thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Nhóm mẹo dựa vào côn trùng: thả kiến, để ruồi
Mẹo này nói rằng mật ong thật thì kiến không ăn, hoặc ngược lại, hàng thật thì kiến bu nhiều hơn; tuỳ người kể mà kết luận đảo chiều. Chính việc hai phiên bản trái ngược cùng lan truyền đã cho thấy mẹo không có cơ sở.
Kiến bị hút bởi đường, nước và mùi. Mật ong thật là đường, mật pha siro cũng là đường. Kiến bu nhiều hay ít phụ thuộc loại kiến, độ ẩm, nhiệt độ, chỗ đặt mẫu, thời điểm trong ngày và cả lượng mật nhỏ ra. Không có lý do gì để kiến phân biệt được đường từ hoa với đường từ mía hay từ ngô.
Thêm nữa, mẹo này đòi bạn bày thực phẩm ra cho côn trùng bò lên, rồi có khi lại để chính phần đó trở về hũ. Đó là cách làm bẩn mẫu và thu hút côn trùng vào bếp. Nếu muốn so hai hũ mật, phép để ngăn mát qua đêm và phép giấy thấm đặt cạnh nhau cho bạn nhiều thông tin hơn mà sạch sẽ hơn.
Nhóm mẹo hoá chất: nhỏ iốt, giấm, chất tẩy và bút thử
Nhỏ iốt y tế vào mật hay bột dựa trên phản ứng của iốt với tinh bột: có tinh bột thì chuyển màu sẫm. Phản ứng này có thật, nhưng nó chỉ trả lời một câu rất hẹp là có tinh bột hay không. Phần lớn cách pha mật dùng siro đường, không chứa tinh bột, nên vẫn "qua" phép thử. Còn bột nghệ, bột cà phê, bột sắn dây vốn có tinh bột hoặc chất tạo màu tự nhiên, nên dễ bị nghi oan.
Iốt y tế, giấm đậm đặc, thuốc tẩy hay nước rửa chén nhỏ vào thực phẩm đều biến mẫu đó thành thứ không ăn được. Rủi ro thật nằm ở chỗ phần đã nhỏ hoá chất bị để lẫn, bị trẻ nhỏ nếm nhầm, hoặc người làm hít phải hơi khi trộn các chất với nhau. Thuần Tuý không hướng dẫn bất kỳ phép thử nào dùng hoá chất.
Các loại "bút thử" hay que thử bán trên mạng hứa phát hiện hàng pha trong vài giây. Người mua không biết bút đó đo chất gì, ngưỡng nào, đã được kiểm định độ chính xác hay chưa. Một dụng cụ đo mà không công bố nó đo gì thì kết quả của nó không đáng tin hơn mẹo dân gian, chỉ trông khoa học hơn.
Mẹo nửa đúng: giữ lại được nếu biết nó chỉ đo một thứ
Không phải mẹo nào cũng vô dụng. Một số mẹo đo đúng một tính chất có thật, chỉ sai ở chỗ người ta rút ra kết luận quá lớn. Đũa nhúng mật kéo thành sợi dài cho biết mật sánh, và mật quá loãng, chảy như nước, là điều đáng hỏi. Nhưng siro đã cô đặc cũng kéo sợi đẹp, nên sợi dài không chứng minh mật thật.
Lắc chai nước mắm thấy bọt lâu tan cho biết dung dịch có chất tạo bọt, thường là đạm. Nước mắm loãng như nước muối thì bọt tan nhanh. Nhưng chất tạo bọt cũng có thể được thêm vào, nên bọt lâu tan chỉ loại được loại pha loãng thô. Màu nước mắm đậm thì không nói gì về độ ngon hay độ thật, vì màu đến từ thời gian ủ, loại cá và cả chất tạo màu.
Thả bột cà phê lên mặt nước lạnh thấy phần lớn nổi lâu là dấu hiệu tốt, vì hạt cà phê rang có dầu và cấu trúc xốp. Thấy chìm nhanh và nước đục ngay thì đáng nghi có độn ngũ cốc. Mẹo này nằm ở ranh giới giữa mẹo và phép thử: dùng được, miễn là so với cà phê thật cùng độ rang và không coi đó là kết luận cuối.
Bảng mẹo thường gặp: nói được gì và vì sao không đủ
Bảng gom những mẹo hay được chia sẻ cho nhiều mặt hàng. Cột cuối là lý do không nên dựa vào mẹo đó để kết luận.
| Mẹo | Nói được gì | Vì sao không đủ hoặc không nên làm |
|---|---|---|
| Đốt mật ong | Phần nào lượng nước | Mật pha cô đặc vẫn cháy; nguy cơ bỏng, cháy bếp |
| Đốt tinh dầu, châm giấy tẩm tinh dầu | Gần như không gì | Không phân biệt chiết từ cây hay tổng hợp; dễ cháy, khói kích ứng |
| Châm lửa rượu | Có cồn | Không phân biệt ethanol với methanol; không có phép thử tại nhà nào làm được |
| Thả kiến, để ruồi | Không gì | Côn trùng bị hút bởi mọi loại đường; làm bẩn mẫu |
| Nhỏ iốt | Có tinh bột hay không | Siro không có tinh bột vẫn qua; hàng thật có tinh bột bị nghi oan |
| Đũa nhúng mật kéo thành sợi | Độ sánh | Siro cô đặc kéo sợi đẹp không kém |
| Lắc chai nước mắm xem bọt | Có đạm hoặc chất tạo bọt | Chất tạo bọt thêm vào cũng cho bọt lâu tan |
| Bút thử, que thử mua ngoài | Không rõ | Không công bố đo gì, ngưỡng nào, độ chính xác bao nhiêu |
Điểm chung của các mẹo trong bảng là chúng đo một tính chất mà hàng pha có thể bắt chước, hoặc không đo gì liên quan tới thành phần cả. Đó là lý do không nên chia sẻ lại chúng như một cách kiểm hàng.
Thay mẹo sai bằng những việc có ích hơn
Bỏ mẹo sai không có nghĩa là bó tay. Những việc dưới đây vừa an toàn vừa cho bạn nhiều thông tin hơn:
- Giữ một mẫu thật cùng loại từ nguồn quen để so cạnh nhau, thay vì so với mô tả trên mạng.
- Dùng phép thử đo hành vi phụ thuộc bản chất nguyên liệu: kết tinh của mật khi lạnh, độ nổi của bột cà phê trong nước lạnh, độ đông của dầu dừa.
- Kết hợp hai, ba phép thử đo những tính chất khác nhau; một phép đơn lẻ không đủ để kết luận.
- Đọc nhãn mặt sau: tên sản phẩm, thành phần, tỷ lệ, nơi sản xuất. Nhiều hàng pha tự khai trên nhãn nhưng mặt trước lại viết khác.
- Hỏi người bán về nguồn gốc, cách làm, cách bảo quản. Người bán hàng thật thường trả lời cụ thể; người né câu hỏi là dấu hiệu đáng để ý.
- Lượng mua lớn hoặc nghi ngờ nghiêm trọng thì gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm được công nhận, hỏi đúng chỉ tiêu cần biết.
Khi thấy một clip mẹo mới, hãy hỏi lại hai câu: mẹo này đo tính chất gì, và hàng pha có thể có tính chất đó không. Phần lớn mẹo không qua được câu hỏi thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong đốt cháy được thì có phải mật thật không?
Không. Việc mật bén lửa hay không chủ yếu phụ thuộc lượng nước và cách cầm lửa, còn mật pha siro đã cô đặc cũng cháy được. Đốt mật trong bếp còn có nguy cơ bỏng và cháy.
Kiến không bu vào mật thì mật đó là giả à?
Không có cơ sở. Kiến bị hút bởi đường nói chung, không phân biệt đường từ hoa với đường từ siro. Kiến bu nhiều hay ít còn phụ thuộc loại kiến, thời tiết, chỗ đặt mẫu.
Nhỏ iốt vào mật ong không đổi màu thì yên tâm được chưa?
Chưa. Iốt chỉ cho biết có tinh bột hay không, trong khi phần lớn mật pha dùng siro đường không có tinh bột. Ngoài ra nhỏ iốt vào thực phẩm làm hỏng mẫu và không an toàn.
Có cách nào ở nhà biết rượu có methanol không?
Không có. Châm lửa, lắc tăm, ngửi hay nếm đều không phân biệt được methanol. Chỉ mua rượu có nguồn rõ; có dấu hiệu nhìn mờ, đau đầu dữ dội, khó thở sau khi uống thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Bút thử thực phẩm bán trên mạng có dùng được không?
Không nên dựa vào. Người mua thường không biết bút đo chất gì, ngưỡng nào và đã được kiểm định chưa. Kết quả từ dụng cụ không rõ nguyên lý không đáng tin hơn mẹo dân gian.
Thấy clip mẹo thử mới thì kiểm tra độ tin cậy thế nào?
Hỏi mẹo đó đo tính chất gì, và hàng pha có thể có tính chất đó không. Nếu câu trả lời là có, mẹo đó không phân biệt được. Mẹo dùng lửa, hoá chất thì bỏ qua ngay.