Độ đạm in trên chai nước mắm là lượng đạm, tính theo nitơ, có trong một lít; con số càng cao thì chai càng nhiều chất đạm tan. Nhưng đạm cao chưa chắc là cốt chỉ cá và muối, vì con số này không cho biết đạm đến từ cá hay từ thứ khác cho vào, và cách đo thông dụng đếm chung nhiều loại nitơ. Đọc độ đạm đúng là đọc nó cùng dòng thành phần, rồi kiểm lại bằng lưỡi khi pha loãng.
Từ khi người mua biết hỏi "bao nhiêu độ đạm", con số này thành thứ được in to nhất trên nhiều chai. Con số được người mua săn đón thì cũng là con số người làm hàng muốn đẩy lên. Ở bếp, bạn không đo được đạm, nhưng bạn kiểm được sự nhất quán: một chai khai đạm cao mà vị mỏng, hậu tắt nhanh thì có gì đó không khớp. Muốn biết đạm từ đâu ra thì chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được, bằng cách đo riêng nhiều chỉ tiêu.
Con số độ đạm thật ra đo cái gì
Thịt cá giàu đạm. Trong quá trình ủ chượp, đạm bị cắt nhỏ và tan vào nước. Người ta đo lượng nitơ trong nước mắm rồi quy ra con số độ đạm, thường viết theo kiểu số kèm chữ N hoặc kèm chữ "độ đạm". Ví dụ cách ghi hay gặp là ba mươi, ba lăm, bốn mươi độ đạm. Con số càng lớn, mỗi lít càng nhiều nitơ.
Điểm cần hiểu là con số chung ấy thường là đạm tổng: nó đếm mọi nitơ có trong chai. Trong nước mắm chỉ cá và muối, phần lớn nitơ đến từ các mảnh đạm và axit amin của cá, đúng thứ làm nên vị ngọt hậu. Nhưng nitơ cũng có trong amoniac sinh ra khi cá kém tươi, và trong một số chất cho thêm vào. Đạm tổng không phân biệt được chúng; muốn tách ra phải đo thêm các chỉ tiêu khác, như đạm amin và đạm amoniac, việc chỉ phòng kiểm nghiệm làm được.
Vì vậy, độ đạm là một con số có ích nhưng thiếu ngữ cảnh. Nó trả lời "chai này nhiều nitơ tới đâu", không trả lời "nitơ ấy đến từ cá ra sao". Đặt con số cạnh dòng thành phần mới đọc được nghĩa của nó.
Vì sao đạm cao chưa chắc là cốt
Đạm có thể được nâng bằng thứ khác. Một số chất điều vị và đạm thuỷ phân từ nguồn khác cũng chứa nitơ. Cho chúng vào chai, đạm tổng nhích lên trong khi phần đạm từ cá không đổi. Đó là lý do người trong nghề không chỉ nhìn đạm tổng mà còn xem tỷ lệ giữa các loại đạm.
Cốt thật có thể không cao như số in to. Độ đạm của nước mắm chỉ cá và muối phụ thuộc loại cá, tỷ lệ muối, thời gian ủ. Có mẻ cốt ngon mà đạm vừa phải. Thấy chai "cốt nhà làm" khai một con số rất cao so với mặt bằng chung của loại cùng kiểu thì đáng hỏi lại.
Cá kém tươi làm tăng nitơ không mong muốn. Cá để lâu trước khi ướp sinh nhiều amoniac. Amoniac cũng là nitơ, góp vào đạm tổng nhưng làm mùi khai, vị kém. Con số cao mà mùi khai là cặp không đáng mừng.
Số in trên nhãn là số công bố. Đơn vị sản xuất chịu trách nhiệm về con số ấy theo quy định hiện hành, nhưng người mua không kiểm được tại nhà. Chai không có đơn vị chịu trách nhiệm thì con số chỉ là chữ.
Đạm cao không đồng nghĩa ngon hơn với mọi món. Nước mắm rất đậm hợp chấm và nêm ít; nấu canh, kho hằng ngày thì loại đạm vừa cho vị dễ chịu hơn và không lấn món. Chạy theo con số cao nhất không phải lúc nào cũng đúng nhu cầu bếp.
Kiểm sự nhất quán giữa con số và vị
Bạn không đo được đạm ở nhà, nhưng kiểm được con số in có khớp với vị không. Cần: hai chén trong, nước sôi để nguội, muỗng nhỏ, hai chai có độ đạm công bố. Làm như sau:
- Chọn hai chai: chai mới cần kiểm và một chai quen có độ đạm công bố gần bằng, đã dùng lâu và thấy ổn.
- Rót nước nguội vào hai chén bằng nhau, nhỏ cùng số giọt mỗi chai, khoảng mười giọt. Khuấy đều.
- Nếm chén chai quen, súc miệng, rồi nếm chén chai mới. Chú ý ba thứ: vị mặn đến lúc nào, vị ngọt đến sau hay đến ngay, hậu kéo dài hay tắt.
- Hai chai cùng khai đạm gần nhau thì vị hậu nên gần nhau. Nếu chai mới ngọt gắt ngay đầu lưỡi rồi tắt nhanh, trong khi chai quen ngọt chậm và bám lâu, ghi lại sự khác biệt.
- Đọc dòng thành phần của hai chai. Chai có thêm chất điều vị, chất tạo ngọt thường cho vị ngọt đến sớm; chai chỉ cá và muối cho vị ngọt đến muộn.
Phép thử này không nói chai nào gian. Nó chỉ nói con số trên nhãn có đang kể cùng một câu chuyện với cái lưỡi của bạn không. Khi hai câu chuyện lệch nhau rõ, bạn có lý do để đổi chai hoặc hỏi người bán, và nếu cần thì gửi mẫu kiểm nghiệm.
Một lưu ý: nếm khi đói hoặc sau bữa cay, ngọt đều làm vị giác lệch. Làm phép so vào buổi sáng, trước bữa ăn, súc miệng bằng nước lọc giữa hai lần nếm.
Tình huống: hai chai cùng con số, hai chén khác vị
Một người nội trợ quen dùng một chai nước mắm khai độ đạm khá cao, thành phần chỉ cá và muối. Lần đi chợ sau, chai quen hết hàng, chị lấy một chai khác in cùng con số đạm, nhãn đẹp hơn, mặt trước có chữ "cốt nhĩ" thật to. Về nhà pha chén chấm theo đúng tỷ lệ cũ, cả nhà khen ngọt hơn. Nhưng nồi canh nêm bằng chai mới thì nhạt mùi, món kho thì có vị ngọt lạ không giống trước.
Lật chai mới ra mặt sau, dòng thành phần có nước mắm, nước, muối, chất điều vị, chất tạo ngọt, chất bảo quản. Con số đạm vẫn đúng như in, có thể đo được thật, nhưng nó không cùng một câu chuyện với chai cũ. Vị ngọt ở chén chấm là ngọt của chất tạo ngọt; mùi nhạt khi nấu là vì phần đạm cá ít hơn.
Bài học ở đây không phải chai mới gian lận — nó ghi thành phần công khai. Bài học là thứ tự đọc nhãn: tên sản phẩm, thành phần, rồi mới tới con số. Đổi thói quen ấy, người mua tự tránh được phần lớn những lần thất vọng mà không cần mẹo nào.
Những điều con số độ đạm không trả lời
Đối chiếu các cách hiểu hay gặp:
| Cách hiểu | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Đạm càng cao càng nguyên chất | Không | Đạm tổng đếm cả nitơ từ chất cho thêm; không phân biệt nguồn |
| Đạm thấp là nước mắm dỏm | Không | Nước rút sau, pha đúng nhãn, đạm vừa là sản phẩm ngay thẳng |
| Hai chai cùng số thì như nhau | Không | Cùng đạm tổng mà khác nguồn đạm thì khác vị hậu rõ |
| Nếm thấy ngọt nhiều là đạm cao | Gần như không | Chất tạo ngọt, chất điều vị cho vị ngọt mà không cần đạm cá |
| Biết đạm từ cá hay từ chất khác | Không ở nhà | Cần phòng kiểm nghiệm đo đạm tổng, đạm amin, đạm amoniac rồi đối chiếu tỷ lệ |
Đọc bảng này theo một hướng: độ đạm là con số đáng xem, nhưng xem nó như một dòng trong hồ sơ, không phải bản án. Dòng thành phần và vị hậu khi pha loãng là hai dòng còn lại bạn tự đọc được ở nhà.
Đọc độ đạm cùng các dòng khác trên nhãn
Bắt đầu từ tên sản phẩm. Theo quy định hiện hành, tên gọi phải phản ánh đúng bản chất: chai ghi "nước mắm" khác chai ghi "nước chấm" hay "nước mắm pha chế". Sau đó đọc thành phần theo thứ tự: chỉ cá và muối là một kiểu; có thêm nước, chất điều vị, chất tạo ngọt, màu là kiểu khác. Rồi mới tới con số độ đạm.
Khi thành phần chỉ có cá và muối, con số đạm phản ánh khá sát độ đậm của cá trong chai, vì không có nguồn nitơ nào khác được cho vào. Khi thành phần có chất điều vị hay đạm thuỷ phân, con số đạm phải được đọc dè dặt hơn: một phần nitơ có thể đến từ những chất ấy.
Để ý cả kích cỡ chữ. Con số đạm in to như khẩu hiệu ở mặt trước, còn dòng thành phần nhỏ ở mặt sau, là cách trình bày khiến người mua chỉ thấy điều người bán muốn họ thấy. Luôn lật chai. Cuối cùng là tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm: đó là người phải trả lời nếu con số công bố không đúng.
Mua theo độ đạm cho đúng nhu cầu, và khi nghi con số thì làm gì
Nghĩ về độ đạm như nghĩ về độ đậm của cà phê: không phải cứ đậm nhất là tốt nhất, mà là đúng cho việc dùng. Chén chấm cá luộc, rau luộc hợp với loại đậm, chỉ cần ít. Nêm canh, kho thịt hằng ngày thì loại đạm vừa, giá dễ chịu hơn, dùng cho cả nhà mà không phí.
Mua chai có độ đạm công bố, có thành phần đầy đủ, có đơn vị chịu trách nhiệm. Với hàng chia lẻ, hỏi người bán con số đạm đo ở đâu, khi nào; người làm cẩn thận thường có kết quả đo theo mẻ. Một chai rẻ hơn hẳn mặt bằng chung mà khai độ đạm thuộc hàng cao nhất là chỗ cần dè dặt.
Nếu phép nếm cho thấy con số và vị lệch nhau rõ, đổi sang chai khác và giữ lại chai nghi, nhãn, hoá đơn hoặc tin nhắn mua bán. Phản ánh với người bán bằng mô tả, không kết luận. Muốn biết chắc, gửi mẫu chưa mở cho một phòng kiểm nghiệm được công nhận, đề nghị đo đạm tổng, đạm amin và đạm amoniac để đối chiếu với con số trên nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm bao nhiêu độ đạm là tốt?
Không có con số đúng cho mọi người. Loại đậm hợp để chấm, loại vừa hợp để nấu hằng ngày. Quan trọng hơn con số là thành phần chỉ có cá và muối hay có thêm chất khác.
Độ đạm cao có phải nước mắm nguyên chất?
Không chắc. Đạm tổng đếm chung mọi nitơ, kể cả từ chất điều vị hay đạm thuỷ phân cho thêm. Đọc dòng thành phần mới biết chai có phải chỉ cá và muối không.
Vì sao hai chai cùng độ đạm mà vị khác nhau?
Vì nguồn đạm khác nhau. Chai chỉ cá và muối cho vị ngọt đến chậm và kéo dài; chai có thêm chất điều vị cho vị ngọt đến sớm và tắt nhanh, dù tổng nitơ gần bằng.
Ở nhà có cách nào đo độ đạm không?
Không có cách tin được. Nếm pha loãng chỉ cho bạn so độ đậm tương đối giữa hai chai. Đo độ đạm cần thiết bị và quy trình của phòng kiểm nghiệm.
Chai nước mắm nhà làm không ghi độ đạm thì sao?
Không có con số công bố nghĩa là không có gì để đối chiếu và không có ai chịu trách nhiệm về nó. Hỏi người bán đã đo ở đâu, mua lượng nhỏ và so vị với chai quen trước.
Nước mắm đạm cao có mặn hơn không?
Không nhất thiết. Độ mặn đến từ muối, độ đạm đến từ cá. Nước mắm chỉ cá và muối thường mặn sát ngưỡng ở mọi mức đạm; đạm cao chỉ làm vị đậm và ngọt hậu hơn.