Nước mắm màu đậm không có nghĩa là ngon hơn hay nhiều cá hơn. Màu tự nhiên của nước mắm thay đổi theo loại cá, thời gian ủ, mức phơi nắng và thời gian để sau khi mở, trong khi nước mắm phối chế có thể được thêm màu caramel cho đẹp. Đọc màu đúng cách là soi lên ánh sáng, pha loãng để xem ánh màu, và ghép với vị hậu, chứ không nhìn độ đen trong chai.
Màu là thứ người mua nhìn đầu tiên, nên cũng là thứ dễ bị chỉnh nhất. Một chai nâu đỏ óng, sánh bóng gợi cảm giác lâu năm, đậm đà, trong khi chai vàng nhạt trông "loãng". Ở bếp, bạn tách được màu tự nhiên với màu bị đẩy lên một cách thô, nhưng không chứng minh được chai nào có thêm màu. Điều đó cần đọc nhãn, và khi nghi ngờ thì cần phòng kiểm nghiệm.
Màu của nước mắm từ đâu ra
Nước rỉ ra từ chượp lúc đầu khá nhạt. Màu đậm dần nhờ hai quá trình chính. Thứ nhất là phản ứng hoá nâu giữa axit amin với lượng đường rất nhỏ có trong cá, giống cách vỏ bánh mì chuyển vàng khi nướng nhưng diễn ra chậm hơn nhiều, kéo dài suốt nhiều tháng ủ. Thứ hai là oxy hoá chất béo và sắc tố của cá khi tiếp xúc không khí.
Vì thế những yếu tố làm phản ứng nhanh hơn đều làm màu đậm hơn: thùng phơi nắng nóng, thời gian ủ dài, cá nhiều mỡ, để lâu sau khi rút. Cùng một loại cá, mẻ ủ nơi nắng gắt có thể sẫm hơn mẻ ủ trong nhà mát; cùng một chai, tháng thứ sáu sau khi mở sẫm hơn tuần đầu.
Kết quả là nước mắm chỉ cá và muối có cả một dải màu: vàng rơm, vàng chanh, hổ phách, nâu đỏ cánh gián, nâu sẫm. Không có màu nào là "chuẩn của hàng thật". Điểm chung của màu tự nhiên là độ trong và ánh màu: soi lên ánh sáng thấy ánh vàng đỏ trong suốt, không phẳng lì như mực.
Cùng là cá và muối mà màu vẫn khác xa nhau
Người mua hay ngạc nhiên khi hai chai cùng ghi chỉ cá và muối, cùng mức đạm, lại một chai vàng chanh, một chai nâu đỏ. Lý do nằm ở nguyên liệu và cách ủ. Cá cơm nhỏ, ít mỡ thường cho nước sáng màu hơn các loại cá nhiều mỡ, vì mỡ cá oxy hoá góp thêm sắc nâu. Cá ướp ngay khi còn tươi cho nước trong, sáng hơn cá để lâu mới ướp.
Cách ủ cũng quyết định. Chượp phơi nắng, nhiệt cao, đảo thường xuyên chín nhanh và sẫm màu; chượp ủ trong nhà, nhiệt ổn định, rút ra màu nhạt hơn nhưng có người khen mùi thanh hơn. Nước rút đầu và nước rút sau trong cùng mẻ cũng khác màu.
Vì vậy, khi đổi sang một chai mới có màu khác hẳn chai quen, đừng vội kết luận chai nào thật chai nào pha. Hãy so vị hậu sau khi pha loãng, đọc thành phần, và hỏi người bán loại cá, cách ủ. Màu khác do cá và cách ủ đi kèm câu chuyện cụ thể; màu khác do thêm chất thì thường nằm ở dòng thành phần.
Màu bị chỉnh thường trông thế nào
Đen bóng ngay từ chai mới. Màu caramel là chất tạo màu được phép dùng trong nhiều thực phẩm, kể cả nước mắm phối chế, miễn ghi trên nhãn. Nó làm nước sẫm, bóng, đều màu. Chai mới mà đen sì, soi không thấy ánh đỏ, thường là màu đã được thêm hoặc chai để rất lâu.
Đậm mà pha loãng lại nhạt hẳn. Màu caramel rất đậm đặc, một lượng nhỏ đã nhuộm cả chai. Khi pha loãng nhiều, màu tự nhiên của nước mắm cốt thường còn giữ ánh vàng ấm, còn chai được nhuộm cho đẹp mà ít cốt có khi chuyển sang màu nâu xám nhạt, thiếu ánh vàng. Đây là quan sát gợi ý, không phải quy tắc.
Đỏ tươi bất thường. Nước mắm tự nhiên có thể ánh đỏ nâu, nhưng đỏ tươi như nước ép, rực khi soi đèn là màu không thường gặp. Chất tạo màu không được phép dùng cho thực phẩm thì tuyệt đối không có chỗ trong chai nước mắm; nghi ngờ thì ngừng dùng và hỏi người bán, gửi kiểm nghiệm.
Vàng nhạt nhưng vị đậm. Ngược lại, nước mắm từ cá ít mỡ, ủ nơi mát, mới rút, có thể vàng nhạt mà vị rất đậm. Bỏ qua chai vàng nhạt chỉ vì màu là bỏ qua một phần hàng tốt.
Đọc màu ở bếp bằng ba bước
Cần: chén thuỷ tinh trong, đĩa sứ trắng, nước sôi để nguội, khăn giấy trắng, ánh sáng cửa sổ ban ngày (đèn vàng làm sai màu). Làm như sau:
- Rót hai muỗng nước mắm vào chén trong, đặt lên đĩa trắng, nhìn từ trên xuống. Rồi nâng chén ngang tầm mắt, soi ra cửa sổ: ghi nhận trong hay đục, có ánh vàng đỏ hay đen phẳng.
- Nhỏ một giọt lên khăn giấy trắng, đợi vài phút. Quan sát vết loang: nước mắm tự nhiên thường để vết vàng nâu nhạt dần ra mép; vết nâu đậm đều tăm tắp không phân lớp gợi ý màu nhuộm, nhưng chỉ ở mức gợi ý.
- Nhỏ mười giọt vào nửa chén nước, khuấy, đặt lên đĩa trắng. Xem ánh màu sau khi pha: vàng ấm, vàng rơm, hay nâu xám.
- Nếm chén đã pha. Ghép màu với vị: màu đậm mà ngọt hậu mỏng, tắt nhanh là cặp dấu hiệu đáng chú ý hơn từng thứ riêng lẻ.
- Làm song song với một chai quen nếu có. So hai chén cạnh nhau dưới cùng ánh sáng luôn cho kết quả rõ hơn nhìn một chén.
Phép thử màu nhạy với ánh sáng: cùng một chén, dưới đèn vàng buổi tối trông đỏ hơn hẳn ban ngày. Luôn soi bằng ánh sáng tự nhiên và cùng một chỗ đứng.
Cũng đừng so hai chai khác tuổi: chai đã mở ba tháng đương nhiên sẫm hơn chai mới bóc. Muốn so màu cho công bằng, so hai chai cùng mới mở, hoặc ghi lại màu lúc bóc chai để làm mốc cho lần sau.
Giới hạn của việc nhìn màu
Những gì màu nói được và không nói được:
| Cách hiểu | Nói được gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Màu càng đậm càng nhiều cá | Không | Màu do thời gian, nắng, mỡ cá và màu thêm vào; không đo lượng đạm |
| Màu nhạt là pha nước | Không | Cá ít mỡ, ủ mát, mới rút cũng nhạt mà vị đậm |
| Soi thấy trong, ánh vàng đỏ | Có, ở mức loại trừ | Loại được chai đục, phẳng màu thô; không chứng minh không thêm màu |
| Vết loang trên khăn giấy | Gợi ý | Màu nhuộm và màu tự nhiên đều thấm giấy; khác biệt nhỏ, dễ đọc sai |
| Có thêm màu caramel hay chất tạo màu khác | Không | Cần đọc nhãn; với chất không khai báo thì cần phòng kiểm nghiệm |
Màu tốt nhất nên được dùng như bộ lọc đầu tiên: loại những chai đục, váng, đỏ rực lạ mắt. Phần còn lại phải nhờ vị, nhãn và người bán.
Có một lỗi người mua hay mắc: thấy một chai đẹp màu rồi dùng màu ấy làm chuẩn cho mọi lần mua sau, chai nào nhạt hơn là nghi. Làm vậy, bạn vô tình chọn đúng những chai được chỉnh màu cho bắt mắt và loại bỏ những chai ủ mát, cá ít mỡ, màu tự nhiên nhạt hơn.
Đọc nhãn: màu được khai báo ở đâu
Theo quy định hiện hành, chất tạo màu cho vào thực phẩm phải được ghi trong thành phần, thường dưới tên nhóm "chất tạo màu" kèm tên chất hoặc mã. Nước mắm chỉ cá và muối thì không có dòng này. Nếu bạn muốn chai không thêm màu, đây là dòng để tìm, nhanh và rõ hơn mọi phép soi.
Màu caramel trên nhãn không phải dấu hiệu hàng độc hại: nó là chất được phép, dùng rộng rãi. Nó chỉ cho bạn biết màu chai không hoàn toàn do cá và thời gian. Khi chai vừa ghi màu caramel vừa in chữ "truyền thống", "ủ chượp lâu năm" thật to, hai thông tin ấy kéo về hai hướng, và dòng thành phần mới là thứ có trách nhiệm.
Chai không ghi thành phần, hay chai chia lẻ không nhãn, thì bạn không biết gì về màu ngoài mắt mình. Hỏi người bán chai có thêm màu không; người làm nước mắm chỉ cá và muối thường trả lời ngay và hay giải thích màu chai mình đậm nhạt vì sao.
Một chi tiết nhỏ nữa trên nhãn là hình ảnh. Ảnh chụp nước mắm sóng sánh màu đỏ óng trên bao bì là ảnh minh hoạ, không phải cam kết về màu. Chai thật có thể nhạt hơn ảnh, và điều đó không có gì sai; chỉ dòng chữ thành phần mới cho biết màu đến từ đâu.
Mua, cất để giữ màu, và khi màu lạ thì làm gì
Khi chọn mua, đừng lấy màu làm tiêu chí đầu tiên. Đọc thành phần, độ đạm, tên đơn vị chịu trách nhiệm; nếu được nếm thử, pha loãng rồi nếm. Mua chai nhỏ trước khi lấy lượng lớn, và nhớ màu lúc mới mở để sau này biết chai mình sẫm đi nhanh hay chậm.
Muốn giữ màu lâu, cất chai trong tủ tối, xa bếp nóng, đậy kín. Chai thuỷ tinh tối màu hoặc để trong hộp giúp hạn chế ánh sáng. Sẫm dần theo tháng là bình thường; sẫm rất nhanh trong vài tuần thường do chai để gần nguồn nhiệt. Chai đã chuyển nâu sẫm vẫn dùng được nếu nước trong, mùi bình thường; chỉ là vị có thể nồng hơn, nên chén chấm pha nhẹ tay hơn một chút.
Nếu thấy màu lạ — đỏ rực, xanh, tím, phân lớp màu khác nhau, hay để lại vết màu khó giặt trên khăn trắng — ngừng dùng, giữ chai và nhãn, chụp ảnh dưới ánh sáng ban ngày. Phản ánh với người bán bằng mô tả, không kết luận họ pha. Gửi mẫu cho phòng kiểm nghiệm được công nhận nếu muốn biết chắc, và nói rõ nghi vấn về chất tạo màu để họ chọn chỉ tiêu phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm màu cánh gián có phải loại ngon nhất?
Không nhất thiết. Màu cánh gián là màu đẹp và hay gặp ở nước mắm ủ lâu, nhưng nó cũng có thể được tạo bằng màu thêm vào. Vị hậu và thành phần quan trọng hơn màu.
Màu caramel trong nước mắm có hại không?
Màu caramel là chất tạo màu được phép dùng trong thực phẩm khi khai báo trên nhãn. Nó không làm chai độc hại, chỉ cho biết màu không hoàn toàn tự nhiên.
Nước mắm vàng nhạt có phải bị pha nước?
Không chắc. Nước mắm từ cá ít mỡ, ủ nơi mát hoặc mới rút thường vàng nhạt mà vẫn đậm vị. Pha loãng và nếm so với chai quen mới nói được độ đậm.
Vì sao chai nước mắm nhà mình ngày càng đen?
Do phản ứng hoá nâu và oxy hoá diễn ra tiếp sau khi mở nắp, nhanh hơn khi để gần bếp nóng hay chỗ sáng. Nếu nước vẫn trong, không chua, không váng thì vẫn dùng được.
Nhỏ nước mắm lên khăn giấy có biết được phẩm màu không?
Chỉ ở mức gợi ý. Vết loang đều, đậm, không phân lớp có thể do màu thêm vào nhưng cũng có thể do nước mắm rất đậm. Muốn biết chắc phải đọc nhãn hoặc gửi kiểm nghiệm.
Thấy nước mắm đỏ rực bất thường thì làm gì?
Ngừng dùng, giữ chai và nhãn, chụp ảnh dưới ánh sáng ban ngày. Phản ánh với người bán và gửi mẫu kiểm nghiệm nếu cần, nói rõ nghi vấn về chất tạo màu.