ThuanTuy.comThuần Tuý
Nước mắm cốt, nước mắm pha và nước chấm

Nước mắm nguyên chất chỉ cá và muối: màu, mùi, vị hậu và vì sao để lâu sẫm lại

Nước mắm chỉ cá và muối trông, ngửi, nếm ra sao và vì sao như vậy: màu hổ phách, mặn rồi ngọt hậu, để lâu sẫm màu, và phép thử ở bếp làm được tới đâu.

an older woman's hands tilting a small clear glass bowl of amber fish sauce toward bright window light on a light wooden kitchen table, side view at table height, soft morning daylight

Nước mắm nguyên chất theo nghĩa người mua hay hiểu là nước mắm chỉ làm từ cá và muối, ủ cho tới khi đạm trong thịt cá tự phân giải thành nước. Hàng như vậy thường có màu từ vàng rơm tới nâu cánh gián, trong, mùi cá chín đậm mà không hắc, nếm thấy mặn trước rồi ngọt dần ở cuống lưỡi, và để lâu sau khi mở nắp sẽ sẫm màu dần — đó là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu hỏng.

Nước mắm hay bị pha vì phần đắt nhất của nó là thời gian: một mẻ chượp chiếm thùng, chiếm chỗ, chiếm vốn nhiều tháng trời mới cho ra nước. Thêm nước muối, thêm chất điều vị, thêm màu thì cùng một lượng cốt ra được nhiều chai hơn. Ở bếp nhà mình, bạn nhìn, ngửi, nếm pha loãng và để lạnh là loại được hàng pha thô; còn chai nào đúng bao nhiêu phần cốt, có bị nâng đạm hay không thì chỉ phòng kiểm nghiệm trả lời được.

Vì sao chỉ cá và muối mà ra được thứ nước thơm và ngọt

Cá cơm hay các loại cá nhỏ được trộn với muối theo tỷ lệ nhiều muối, rồi ủ. Muối giữ cho vi sinh gây thối không phát triển được, trong khi enzyme có sẵn trong ruột và thịt cá vẫn làm việc chậm rãi, cắt chuỗi đạm dài thành những mảnh ngắn và thành axit amin. Những mảnh ấy tan vào nước rỉ ra từ chính con cá. Vị ngọt hậu mà người ta khen ở nước mắm ngon đến từ đây, không phải từ đường.

Mùi cũng hình thành trong quá trình ấy. Một phần chất béo trong cá bị oxy hoá nhẹ, một phần đạm phân giải tạo các hợp chất bay hơi, cộng lại thành mùi cá chín đặc trưng. Mẻ ủ đủ thời gian thường có mùi tròn, sâu; mẻ rút sớm hoặc cá kém tươi dễ có mùi tanh sống hoặc hắc như khai.

Vì làm từ hai thứ, nước mắm loại này mặn gần như hết mức nước có thể hoà muối. Chính độ mặn rất cao ấy là lý do nó để được lâu ở nhiệt độ phòng mà không cần chất bảo quản, và cũng là lý do khi trời rét hoặc để ngăn mát, đáy chai đôi khi lắng hạt muối. Người mua hay hoảng khi thấy hạt muối, nhưng với nước mắm chỉ cá và muối, đó lại là chuyện dễ gặp hơn ở hàng đã pha loãng.

Màu, độ trong, mùi và vị: nhìn từng thứ ra sao

Màu. Nước mắm mới rút thường vàng rơm tới hổ phách, nâu đỏ cánh gián. Màu phụ thuộc loại cá, thời gian ủ, mức phơi nắng của thùng chượp. Không có một màu "chuẩn"; điều đáng để ý là màu tự nhiên luôn có độ trong, soi lên ánh sáng thấy ánh đỏ hoặc vàng chứ không đục như nước pha màu.

Độ trong. Nước mắm đã lọc kỹ trong, không vẩn. Một chút cặn mịn dưới đáy sau thời gian để yên không phải lỗi, nhưng vẩn lơ lửng, váng trên mặt, hay có sợi nhầy là thứ bạn nên dừng lại xem kỹ.

Mùi. Phẩy tay trên miệng chén thấy mùi cá chín, thơm, có chiều sâu. Mùi hăng xộc lên mũi, khai như amoniac, hoặc thơm ngọt kiểu hương liệu mà không có nền mùi cá là dấu hiệu khác thường.

Vị. Nhỏ vài giọt vào nửa chén nước sôi để nguội rồi nếm: mặn ở đầu lưỡi, sau vài giây thấy ngọt lan ra, hậu kéo dài. Hàng có thêm chất điều vị thường ngọt ngay từ đầu, ngọt gắt, rồi hậu tắt nhanh, đôi khi để lại cảm giác khô cổ.

Độ sánh. Nước mắm cốt hơi sánh hơn nước muối cùng độ mặn vì có đạm hoà tan. Nghiêng chén, lớp bám thành chén chảy chậm hơn nước một chút, nhưng không quánh như siro.

Vì sao để lâu nước mắm sẫm lại và lúc nào mới đáng lo

Sau khi mở nắp, nước mắm tiếp xúc không khí và ánh sáng. Các axit amin và đường đơn rất ít trong nước mắm phản ứng chậm với nhau, cộng thêm oxy hoá, làm màu đậm dần từ hổ phách sang nâu sẫm. Chai để cạnh bếp nóng hay chỗ nắng chiếu sẫm nhanh hơn chai cất trong tủ tối. Mùi cũng đổi theo: nồng hơn, có khi hơi giống mùi khô cá nướng. Đây là lão hoá, không phải hỏng, và nước mắm vẫn dùng được.

Người mua hay suy ngược lại rằng nước mắm càng đen càng lâu năm, càng ngon. Suy luận ấy không đứng được, vì màu đậm có thể là do để lâu sau khi mở, do phơi nắng mạnh, hoặc do người ta thêm màu. Một chai mới mở mà đã đen sì, đặc biệt nếu soi lên ánh sáng không thấy ánh đỏ trong, nên được xem kỹ thêm.

Điều đáng lo khi để lâu là những dấu hiệu khác: nước chuyển đục, nổi váng, có mùi chua lạ, có bọt khí tự sủi khi chưa lắc. Với nước mắm chỉ cá và muối, vi sinh rất khó sống nên hiếm gặp; nếu gặp, khả năng cao là chai đã bị pha loãng làm độ mặn tụt, hoặc có nước lã lọt vào do dùng muỗng ướt múc. Gặp như vậy thì bỏ, đừng cố đun lên dùng tiếp.

Một thói quen nhỏ giúp bạn đọc được màu đúng hơn: khi mở chai mới, rót vài muỗng ra chén trong, soi lên ánh sáng và nhớ màu ấy. Vài tháng sau so lại, bạn sẽ biết chai nhà mình sẫm nhanh hay chậm, và không còn bị một chai lạ "đen bóng" làm cho tin rằng đó là hàng lâu năm.

Tự kiểm ở bếp trong mười phút

Cần: hai chén thuỷ tinh trong, một chén nước sôi để nguội, tờ khăn giấy trắng, chỗ có ánh sáng cửa sổ. Làm theo thứ tự:

  1. Rót khoảng hai muỗng nước mắm vào chén trong, đặt lên tờ giấy trắng, nhìn từ trên xuống rồi nâng chén soi ra cửa sổ. Ghi nhận: trong hay đục, ánh đỏ vàng hay đen phẳng.
  2. Để yên chén năm phút. Nước mắm lọc kỹ không tách lớp; nếu thấy lớp mờ dưới đáy hoặc váng mặt, ghi lại.
  3. Phẩy tay trên miệng chén, cách một gang tay, ngửi nhẹ. Đừng cúi sát hít mạnh vì mùi mặn nồng làm mũi tê, những lần ngửi sau không còn chính xác.
  4. Nhỏ năm giọt vào nửa chén nước nguội, khuấy, nếm một ngụm nhỏ. Chú ý thứ tự vị: mặn trước hay ngọt trước, hậu dài hay tắt nhanh.
  5. Làm y hệt với một chai bạn đã tin là chỉ cá và muối, để so cạnh nhau. Phép thử so sánh luôn đáng tin hơn phép thử một chai đứng riêng.

Kết quả mơ hồ là chuyện thường: một chai trong, thơm, mặn trước ngọt sau vẫn có thể đã được pha một phần. Phép thử ở bếp chỉ giúp bạn loại chai rõ ràng có vấn đề, chứ không chứng minh được chai nào đạt.

Mẹo nghe nhiều và điều chúng thật sự cho biết

Đối chiếu từng mẹo hay được truyền tai với điều nó thật sự nói được:

MẹoNói được gìVì sao
Màu càng đen càng ngonGần như khôngMàu đậm do để lâu, phơi nắng hay thêm màu đều được; không gắn với lượng đạm
Mùi càng nồng càng thậtÍtNồng có thể do cá kém tươi hoặc để lâu; hàng pha có hương cá cũng nồng
Nếm thấy ngọt là thậtChỉ khi đọc thứ tự vịHàng thêm chất điều vị cũng ngọt; khác ở chỗ ngọt đến trước và hậu tắt nhanh
Có hạt muối dưới đáy là pha muốiNgược lạiNước mắm chỉ cá và muối gần bão hoà muối nên dễ kết tinh khi lạnh
Đạm càng cao càng nguyên chấtKhông trực tiếpCon số đạm có thể bị nâng bằng chất khác; cần phòng kiểm nghiệm đo riêng từng loại đạm

Điểm chung của các mẹo này là chúng lấy một đặc điểm thường gặp ở hàng thật rồi biến thành quy tắc tuyệt đối. Hàng pha khéo bắt chước được gần như mọi đặc điểm bề ngoài.

Đọc nhãn chai nước mắm chỉ cá và muối

Dòng thành phần là chỗ đầu tiên phải đọc, trước cả độ đạm. Chai chỉ cá và muối ghi đúng hai thứ, có khi ghi rõ loại cá. Nếu sau đó còn chất điều vị, chất tạo ngọt, chất bảo quản, màu caramel, chất làm dày, thì đó là nước mắm đã phối chế, dù chữ "truyền thống" in to cỡ nào.

Những chữ như "nguyên chất", "cốt", "nhĩ", "thượng hạng" trên mặt chai phần lớn là chữ tiếp thị, không phải tên loại sản phẩm theo quy định. Chữ có giá trị cam kết là tên sản phẩm, thành phần, độ đạm công bố, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm. Theo quy định hiện hành, thành phần phải ghi đủ và theo thứ tự khối lượng giảm dần; chai ghi thiếu, ghi bằng giấy dán tay mờ, hoặc không có đơn vị chịu trách nhiệm là chai bạn không có ai để hỏi lại.

Hạn dùng của nước mắm chỉ cá và muối thường dài. Chai có hạn dùng ngắn bất thường so với loại cùng kiểu đôi khi là dấu hiệu độ mặn đã bị hạ, tức là có pha. Đây chỉ là gợi ý để hỏi thêm, không phải kết luận.

Mua ở đâu, cất thế nào và lỡ mua phải chai lạ thì làm gì

Nguyên lý đơn giản: mua chỗ có người chịu trách nhiệm về chai hàng — có nhãn đủ, có đơn vị sản xuất, người bán trả lời được cá gì, ủ bao lâu, mẻ nào. Với hàng chia lẻ không nhãn, mua lượng nhỏ trước, làm phép thử so sánh với chai quen, ổn rồi mới lấy nhiều. Giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung cho loại ghi "cốt" là lý do để dè dặt.

Cất nước mắm nơi tối, mát, đậy kín nắp, dùng muỗng khô hoặc rót thẳng, không đổ ngược phần thừa trong chén về chai. Chai thuỷ tinh tối màu giữ màu lâu hơn chai trong.

Nếu mở chai thấy mùi chua, đục, sủi bọt, hoặc ăn xong thấy khó chịu bất thường, ngừng dùng và giữ lại chai còn nắp, chụp nhãn, ghi nơi mua và ngày mua. Phản ánh với người bán bằng mô tả điều mình thấy, không kết luận họ pha. Muốn biết chắc thì gửi mẫu cho một phòng kiểm nghiệm được công nhận, nói rõ muốn kiểm chỉ tiêu gì. Có người trong nhà nôn, đau bụng dữ dội sau khi ăn thì đi khám, mang theo chai.

Câu hỏi thường gặp

Nước mắm nguyên chất có phải là nước mắm không có chất bảo quản?

Không hẳn. Nước mắm chỉ cá và muối không cần chất bảo quản vì độ mặn rất cao, nhưng một chai không có chất bảo quản vẫn có thể đã thêm chất điều vị hay màu. Phải đọc cả dòng thành phần.

Nước mắm để lâu bị đen có dùng được không?

Thường vẫn dùng được nếu nước còn trong, không chua, không váng, không sủi. Sẫm màu là do phản ứng chậm giữa axit amin với không khí và ánh sáng, không phải hỏng.

Vì sao nước mắm cốt nếm lại mặn chát hơn nước mắm siêu thị?

Vì nó chưa được pha loãng và không thêm chất ngọt. Nếm trực tiếp sẽ thấy mặn gắt; pha loãng vào nước mới thấy rõ vị ngọt hậu. Hàng phối chế thì được chỉnh cho dễ nếm ngay.

Có cách nào ở nhà biết nước mắm bao nhiêu phần cốt không?

Không có. Phép thử ở bếp chỉ loại được chai pha thô. Muốn biết tỷ lệ cốt, có bị nâng đạm hay không, cần phòng kiểm nghiệm đo nhiều chỉ tiêu cùng lúc.

Nước mắm chỉ cá và muối có mùi hắc như khai là bình thường?

Không bình thường. Mùi khai nặng thường gặp ở mẻ cá kém tươi hoặc ủ chưa đạt. Nước mắm tốt có mùi cá chín, thơm, nồng mà không xộc hắc lên mũi.

Trẻ nhỏ ăn nước mắm cốt được không?

Nước mắm cốt rất mặn, nên với trẻ nhỏ chỉ dùng rất ít trong món ăn đã nấu theo hướng dẫn dinh dưỡng của bác sĩ hay chuyên gia. Không cho trẻ chấm trực tiếp như người lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138