Thực phẩm pha trộn thường rơi vào năm kiểu: pha loãng bằng nước hay chất lỏng rẻ, độn bằng chất rắn rẻ cho nặng ký, nhuộm màu cho đẹp, tẩm hương cho thơm, và đánh tráo loại rẻ thay loại đắt. Biết món hàng có thể bị pha kiểu nào giúp bạn chọn đúng phép thử, vì mỗi kiểu lộ ra ở một chỗ khác nhau.
Người pha luôn nhắm tới một thứ người mua đánh giá bằng giác quan: đậm màu, thơm, sánh, nặng tay. Vì vậy kiểu pha nào cũng làm một tính chất bề ngoài đẹp hơn, và để lại dấu vết ở tính chất khác mà họ không chỉnh được. Phần dưới đi qua từng kiểu, mặt hàng hay gặp, dấu vết để lại và giới hạn của việc tự nhận ra.
Người pha được gì, và vì sao điều đó quan trọng với người mua
Mọi kiểu pha đều có chung động cơ là chênh lệch giá giữa nguyên liệu thật và thứ thay thế. Mật ong từ hoa cần đàn ong, mùa hoa và công người nuôi; siro đường thì sản xuất được quanh năm. Hạt tiêu chắc mẩy cần cây tiêu khoẻ và công phơi; hạt lép hay hạt khác loại thì gần như không có giá. Nước mắm cá cần cá, muối và nhiều tháng ủ; nước muối pha đạm thuỷ phân thì làm trong vài ngày.
Hiểu động cơ giúp bạn đoán kiểu pha. Mặt hàng bán theo cân nặng dễ bị độn; mặt hàng bán theo thể tích dễ bị pha loãng; mặt hàng người mua chọn theo màu dễ bị nhuộm; mặt hàng người mua chọn theo mùi dễ bị tẩm hương; mặt hàng có nhiều loại giá chênh nhau dễ bị đánh tráo. Trước khi chọn phép thử, hãy tự hỏi món hàng này được bán và được chọn theo tiêu chí gì; câu trả lời thường chỉ ra kiểu pha đáng lo nhất.
Một món hàng có thể bị pha nhiều kiểu cùng lúc: cà phê vừa độn ngũ cốc vừa tẩm hương, bột nghệ vừa độn tinh bột vừa nhuộm màu. Khi đó mỗi phép thử chỉ bắt được một phần, và bạn cần ghép vài phép thử để thấy toàn cảnh.
Kiểu thứ nhất: pha loãng
Pha loãng là thêm nước hoặc một chất lỏng rẻ hơn vào chất lỏng đắt tiền. Hay gặp ở mật ong pha nước đường hay siro, nước mắm pha nước muối, nước cốt dừa pha nước, giấm lên men pha giấm từ axit, sữa pha nước. Cái được của người pha là thể tích tăng mà giá thành gần như không đổi.
Dấu vết của pha loãng thường là độ sánh và độ đậm giảm, nên người pha hay đi kèm một bước bù lại: cô đặc mật bằng nhiệt, thêm chất làm đặc vào nước cốt, thêm màu caramel vào nước mắm. Vì vậy mật pha loãng không nhất thiết loãng như nước, mà có thể sánh nhưng hành xử khác: không kết tinh như mật thật cùng loại, có vị ngọt gắt, ít mùi hoa.
Phép thử hợp: giấy thấm với mật và nước cốt dừa, để ngăn mát so với mẫu thật cùng loại, nếm pha loãng cạnh mẫu thật với nước mắm. Giới hạn: pha loãng tỷ lệ nhỏ, hoặc pha loãng rồi cô đặc lại cẩn thận, thì phép thử ở nhà khó thấy. Muốn chắc phải nhờ phòng kiểm nghiệm đo thành phần đường hay thành phần đạm.
Kiểu thứ hai: độn
Độn là trộn chất rắn rẻ tiền vào chất rắn đắt tiền để tăng khối lượng. Hay gặp ở cà phê bột độn ngũ cốc rang, đậu nành rang, vỏ cà phê; tiêu độn hạt lép, hạt cây khác có hình dáng giống; bột nghệ, ớt bột, bột sắn dây độn tinh bột hay bột khác; trà khô độn cành, lá già. Mặt hàng bán theo ký là đích nhắm chính.
Độn dễ làm nhất ở dạng bột, vì một khi đã xay thì mắt thường không tách được hạt nọ với hạt kia. Ở dạng hạt, độn khó hơn vì hình dạng, màu, độ chắc của hạt khác loại thường lộ ra khi dàn mỏng và nhìn kỹ.
Phép thử hợp: thả vào nước lạnh xem phần nổi phần chìm, để lắng xem cặn; dàn mỏng trên đĩa trắng dưới ánh sáng; bóp nhẹ xem độ bết. Với cà phê, so độ nở trong phin với mẫu thật. Giới hạn: chất độn có tỷ trọng và màu gần giống thì khó tách; độn tỷ lệ thấp khó thấy. Cách phòng hiệu quả nhất vẫn là mua dạng nguyên hạt rồi tự xay.
Kiểu thứ ba: nhuộm màu
Nhuộm là thêm chất tạo màu để hàng trông đậm, tươi, "chuẩn" hơn. Hay gặp ở bột nghệ, ớt bột, hạt tiêu lép được làm cho đen bóng, chè và hoa khô làm cho xanh tươi, nước mắm làm cho sậm, dầu làm cho vàng óng. Cái được là hàng kém hoặc hàng độn trông giống hàng tốt.
Màu tự nhiên của thực phẩm hiếm khi đều tăm tắp và thường bám vào chính nguyên liệu. Màu nhuộm thì thường tan nhanh trong nước, loang ra giấy, để lại vệt rực ở mép hoặc trên tay. Có loại chất tạo màu được phép dùng cho thực phẩm khi ghi trên nhãn, có loại không được phép dùng cho thực phẩm. Người mua không phân biệt được hai loại này ở nhà, và không nên cố.
Phép thử hợp: thả một nhúm vào cốc nước lạnh, quan sát màu tan nhanh hay chậm, có vệt rực không; nhỏ một giọt nước lên bột rải trên khăn giấy trắng; với hạt, lau nhẹ bằng khăn ẩm xem có ra màu. Giới hạn: phép thử chỉ cho biết màu tan nhanh hay chậm, không cho biết đó là chất gì. Nghi chất tạo màu không được phép thì gửi kiểm nghiệm, không thử bằng hoá chất ở nhà.
Kiểu thứ tư: tẩm hương
Tẩm hương là thêm hương liệu để hàng thơm hơn hoặc thơm giống loại đắt. Hay gặp ở cà phê tẩm hương khi rang, chè ướp hương nhân tạo thay hoa, mật ong thêm hương hoa, dầu mè, dầu phộng thêm hương cho đậm, tinh dầu pha hương liệu tổng hợp. Cái được là che đi nguyên liệu kém mùi hoặc biến loại rẻ thành loại thơm.
Hương liệu thường cho mùi rất mạnh lúc đầu, rồi tắt nhanh; mùi tự nhiên dịu hơn nhưng bền hơn, và đổi tầng khi nguội hay khi pha lần hai. Với chè, nước thứ hai, thứ ba vẫn còn hương là chè ướp thật nhiều khả năng hơn; chè tẩm hương thường hết mùi rất nhanh sau nước đầu. Với cà phê, mùi thơm nồng ngay khi mở gói mà vị lại nhạt là dấu hiệu đáng để ý.
Phép thử hợp: ngửi phẩy tay ở nhiều mốc thời gian, hâm cách thuỷ với dầu và mật, pha nhiều lần với chè. Giới hạn: hương liệu tốt rất khó phân biệt bằng mũi; tinh dầu thì tuyệt đối không nếm, không ngửi sát miệng chai, không đốt để thử. Nhãn có ghi hương liệu thì đó là hàng tẩm hương có khai, không phải gian lận.
Kiểu thứ năm: đánh tráo loại
Đánh tráo là bán loại rẻ dưới tên loại đắt, hoặc trộn hai loại theo tỷ lệ không khai. Hay gặp ở cà phê Robusta bán như Arabica hay trộn vào Arabica; mật ong từ nguồn hoa phổ biến bán như mật hoa hiếm; dầu thực vật rẻ trộn vào dầu ô liu, dầu mè; quế loại này bán như quế loại khác. Cái được là chênh lệch giá giữa hai loại.
Đây là kiểu khó nhận ra nhất, vì cả hai loại đều là hàng thật, chỉ khác tên. Một số khác biệt lớn vẫn nhìn được: hạt Arabica thường dài, rãnh giữa cong, hạt Robusta tròn hơn, rãnh thẳng hơn; dầu ô liu và dầu đậu nành đông khác nhau khi để lạnh. Nhưng khi đã xay bột hoặc trộn theo tỷ lệ, mắt và mũi gần như bất lực.
Phép thử hợp: mua dạng nguyên hạt để nhìn, so với mẫu đối chứng đúng loại, để lạnh với dầu. Giới hạn: xác định nguồn hoa của mật, loài của cây, tỷ lệ trộn của dầu là việc của phòng kiểm nghiệm với các phương pháp như phân tích phấn hoa, phân tích axit béo, giải trình tự ADN. Ở nhà, cách phòng tốt nhất là mua từ nguồn trả lời được cụ thể hàng là loại gì.
Bảng tóm năm kiểu pha: được gì, lộ ở đâu, thử gì
Bảng gom năm kiểu để bạn tra nhanh khi gặp một món hàng nghi ngờ.
| Kiểu pha | Người pha được gì | Thường lộ ở đâu | Phép thử ở nhà hợp |
|---|---|---|---|
| Pha loãng | Thêm thể tích | Độ sánh, kết tinh, độ đậm vị | Giấy thấm, ngăn mát, nếm pha loãng |
| Độn | Thêm khối lượng | Nổi chìm, cặn, độ bết, độ nở | Nước lạnh, để lắng, dàn mỏng |
| Nhuộm màu | Hàng kém trông đẹp | Màu tan nhanh, vệt rực ở mép | Nước lạnh, khăn giấy, lau khăn ẩm |
| Tẩm hương | Thơm hơn, che mùi kém | Mùi mạnh rồi tắt nhanh | Ngửi phẩy tay nhiều mốc, pha nhiều lần |
| Đánh tráo loại | Chênh giá giữa hai loại | Hình dạng hạt, độ đông của dầu | Mua nguyên hạt, so mẫu đúng loại |
Kiểu pha nào cũng có mức thô và mức khéo. Phép thử ở nhà bắt được mức thô; mức khéo cần nguồn mua rõ ràng và, khi thật cần, phòng kiểm nghiệm.
Khi dùng bảng, đừng quên hàng thật cũng có thể có dấu hiệu nằm trong cột thứ ba vì lý do tự nhiên: bột nghệ thật vẫn nhuộm vàng khăn giấy, mật thật thu non vẫn loang trên giấy, cà phê rang nhạt vẫn chìm nhanh hơn. Vì thế mỗi dấu hiệu cần được so với mẫu thật cùng loại, và một dấu hiệu đơn lẻ chỉ là lý do để hỏi thêm, chưa phải để kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Kiểu pha trộn nào nguy hiểm cho sức khoẻ nhất?
Nguy hiểm nhất là khi chất thêm vào không dùng được cho thực phẩm, như chất tạo màu không được phép hay cồn công nghiệp trong rượu. Pha loãng hay độn bằng thứ ăn được chủ yếu làm thiệt tiền, nhưng vẫn nguy với người dị ứng.
Hàng có ghi hương liệu trên nhãn có phải hàng pha không?
Đó là hàng tẩm hương có khai, không phải gian lận. Chỉ là nó không còn là hàng nguyên chất, nên nếu bạn cần hàng nguyên chất thì chọn loại có thành phần chỉ một nguyên liệu.
Vì sao bột dễ bị độn hơn hạt?
Vì khi đã xay, mắt thường không phân biệt được hạt bột nào từ nguyên liệu nào. Ở dạng hạt, hình dáng, màu và độ chắc của hạt khác loại thường lộ ra khi dàn mỏng và nhìn kỹ.
Có thử được chất tạo màu không được phép ở nhà không?
Không. Phép thử ở nhà chỉ cho biết màu tan nhanh hay chậm, không cho biết là chất gì. Nghi ngờ thì gửi phòng kiểm nghiệm, không dùng hoá chất hay thuốc thử mua ngoài để thử.
Đánh tráo Robusta và Arabica có nhận ra ở nhà không?
Ở dạng hạt thì có thể nhận ra khác biệt lớn qua hình dáng hạt và rãnh giữa. Khi đã xay bột hoặc trộn theo tỷ lệ thì gần như không nhận ra được, nên mua hạt nguyên là cách phòng tốt nhất.
Một món hàng có thể bị pha nhiều kiểu cùng lúc không?
Có. Bột gia vị có thể vừa độn vừa nhuộm, cà phê có thể vừa độn vừa tẩm hương. Khi đó mỗi phép thử chỉ bắt một phần, nên cần ghép vài phép thử khác nhau.